Srpska varoš u kojoj više nema Srba

Piše: Novo Tomić

U Sekešfehervaru ili Stonom Beogradu, tako se ime ovog grada u središnoj Mađarskoj prevodi na srpski, živelo je 1990. godine još samo osam Srba. Danas možda ni toliko, ne računajući ponekog sportistu, pre svega fudbalera ili trenera, koji s uspehom privremeno brane boje ovdašnjeg MOL Fehervara, ranijne Videotona. 

Guglovim čezama truckam se kaldrmom uske Racke, to jest Srpske ulice, u kojoj je i srpska crkva, posvećena Rođenju Sv. Jovana Preteče. I sa leve i sa desne strane prizemne kuće, poneka još s krovom od trske, kao one nekadašnje, užom stranom, sa dva ili tri prozora, ka ulici i ulazom iz dvorišta. Između kuća su niske ograde, a iza njih manje okućnice, uglavnom zelena dvorišta, a nadalje savremene gradske višespratne kuće. Nekad je ova srpska varoš, kako je i dans nazivaju, bila predgađe, a sada i nije nešto naročito udaljena od centra, jer je nekadašnji mali Sekešfehervar, omiljeni motiv bakropisnih veduta, narastao do veličine devetog grada u Mađarskoj.

Voleo bih da mi društvo pravi Laslo Šandorović, predsednik Srpske narodne samouprave i Srpske pravoslavne župe, što znači da Srbi u ovom gradu još daju znake života. On bi mogao da mi priča i o prošlosti i o sadašnjosti Stonog Beograda i Spske varoši, o srpskoj crkvi i srpskom groblju, o učenim i načitanim srpskim trgovcima iz Sekešfehervara, o Katarini Ivanović, velikoj srpskoj slikarki, koja je ovde dugo živela i ovde se upokojila, mada od 1967. njeni posmrtni ostaci počivaju u Beogradu. No ni fejsbuk mi ne pomaže da Lasla pronađem. Ne javlja se.

Zato ću Guglove čeze i dva belca čarobnim štapićem da pretvorim u dron i da crkvu vidim iz vazduha, sa svih strana. Kad se u nju dobro zagledam lako vidim da je u pravu Dinko Davidov koji piše („Spomenici Budimske eparhije”) da je ona „veoma skladna jednobrodna barokna građevina uobičajenih konstruktivnih i dekorativnih arhitektonskih oblika, sa polukružnom apsidom na istočnoj strani i visokim zvonikom na zapadnoj”. Neobično je, međutim, da su graditelji dostigli takav sklad, jer je ovaj hram, kao malo koji, a možda nijedan srpski, zidan i doziđivan više puta, građen i nadograđivan, produžavan, proširivan, povisivan…

Jednom mu je nevreme oborilo kapu s tornja, posle čega je napravljena još lepša, jedna od najlepših na srpskim crkvama u ovom delu Evrope, ali je, zbog svega ovog, crkva svoj konačni oblik dobila 1823. ili 1824. godine, kada je novi pozlaćeni krst na vrhu tornja stavljen na jabuku, kao tačka na kraju rečenice, a prvobitna mala crkva, na koju ova više nije bila ni nalik, sagrađena je još 1733.

Zna se, međutim, da su Srbi i pre toga imali ovde svoju bogomilju, najverovatnije drvenu, jer, prisetimo se, jedan turski defter iz 1543. godine, kad su Turci gospodarili Sekešfervarom, svedoči da je u njihovoj posadi u ovom gradu bilo 459 martologa, zaduženih za održavanje reda, a zapovednik im je bio neki Radovan Marko. A onda se navode i imena više drugih zapovednika, što znači da je srpska zajednica bila brojna, pa je, najverovatnije, imala makar i najskromniju bogomolju.

Tako je bilo u najstarijim vremenima, alu su u istoj meri zanimlji su i neki ovdašnji Srbi iz XVIII i XIX veka, čija su nam imena danas poznata zato što su bili čitaoci: Lazar Jovanović, Teodor Acković, Georgije Stojanović, Mihail Ivanović, Petar Marković, Marija Duković rođena Jovanović, pop Jovan Subotić, pa Georgije Krestić, Konstantin Zelenović, Georgije Kirović, Pavel Maleš, Teodor Avramović, Petar Milković, kapelan, Jovan Malešević, advokat, Vasilije Dimitrijević, slušatelj filozofije, Marija Netković, Đorđe Zakić, zatim trgovci Stefan Marković i Đorđe Ivanović, pa bakalin Petar Jovanović, trgovački kalfa Dimitrije Litobac, tab. majstor Aleksandar Radosavljević i zemljedelac Đorđe Simonović, advokat Jovan Malešević, paroh Manojlo Malešević, Mihail ot Stojanović, kupac i tutor crkveni, Jovan Duković, kupac, Dimitrije Simotski, pismovoditelj, Pavle Kosojević torbar, Jovan Milković pjevac crkveni, Teodor Odžić, paroh…

Ljudi viđeniji i manje viđeni, svakojakih zanimanja, od advokaa do torbara, ali sve ih je odlikovalo jedno. Kupovali su i čitali knjige. I ostali zapaćeni kao čitaoci, zahvaljujići popisima prenumerata objavljivanih u knjigama.

Nije se u to vreme mnogo objavljivalo, ali ovi ljudi nisu propuštali da nabave najnoviju lektiru, koja nije uvek bila zabavnog karaktera. Bilo je istina i naslova poput „Aždaje sedmoglave — ili opisanija sedmi grehov smertnih”, Vida Došena, „Otkrovenije Amerike”, Joakima Hajnriha Kampea ili višetomna „Priključenija Telemaka sina Uliseva”, iz pera tada bestseler pisca imenom Fransoa Fenelon, ali kupuje se i Rajićeva „Istorija”, Vukov „Srpski rječnik”, Vidakovićev roman „Ljubomir u Elisijumu”, „Pesme” Branka Radičevića, naravno, ali i malo teža literatura poput „Povjesti o konačnom izgibelji celago francuskoga vojinstva”, Konstantina Pavlovića, „Istorije trgovine od početka sveta do naši vremeni”, svestranog Dimitrija Isailovića, zatim Ajzemanovo „Nastavljenije k Blagonaraviju”, „Ikonostas slavnih i hrabrih lic”, Nikolaja Šimića, „Pamjatnik mužem” (prva istorija srpske književnosti), Lazara Bojića, „Rukovoditelj k izgubljenom zdravlju”, Konstantina Pejičića, „O ophoždeniju s ljudma”, barona Adolfa Knige, pa i trotomna Fisika, Atanasija Stojkovića, naučnika i književnika, profesora fizike i rektora Univerziteta u Harkovu.

U Srpskoj ulici održava se svakog 22. marta pomen žrtvama u jednm tragičnoim događaju. Sovjetski vojnici sa ukrajinskog fronta, kad su došli u Srpsku ulicu, u jednoj kući tražili vina. Kad su dobili, zapala im za oko i jedna lepa žena. Muški članovi porodice počeli da je brane, teško ranili dva vojnika. Sovjetski vojnici se surovo osvetili, ubili dvanaest civila. Svi su bili Mađari. U to vreme u Srpskoj ulici više nisu živeli Srbi. Šta li bi bilo da jesu?

U Srpskoj ulici održava se povremeno priredba Muzej na otvorenom. Posle koje Laslo Šandorović, kako pišu mađarske novine, vodi u šetnju do srpskog groblja. „Kad dođete u neki nepoznati vam grad, idite na groblje“, govorio nam je profesor Miodrag Popović, na njegovim znamenitim časovima romantizma. Voleo bih da vidim srpsko groblje u Sekešfehervaru, da vidim neki od nadgrobnih spomenika čitalaca iz Stonog Beograda.

Guglove čeze sa belcima ne voze tamo. A ni Lasla nisam našao. Neki drugi put.

Naslovna fotografija: Srpska ulica u Sekešfehervaru ili Stonom Beogradu