Srpske kosti rasute širom Austrije

Na prostoru današnje Austrije nalazi se nekoliko desetina ratnih grobalja na kojima su sahranjivani vojnici i civili stradali u logorima tokom Prvog svetskog rata. Pripremajući se za rat, Austrougarska je želela da obezbedi mirno zaleđe svojim trupama i nakon atentata u Sarajevu započela je interniranje u logore srpskog stanovništva u koje nije imala poverenja. Sa otpočinjanjem ratnih dejstava, u ratno zarobljeništvo padali su srpski vojnici i slati u logore u unutrašnjosti Austrougarske. Pored toga, na okupiranim teritorijama vršila se nova internacija srpskog stanovništva. U logore formirane širom Austrougarske, pored Srba, zatvarani su i vojnici drugih zemalja – Rusije, Rumunije i Italije. Na prostoru današnje Austrije nalazila su se četiri velika logora u kojima su prevashodno bili zatvoreni Srbi: Mauthauzen, Ašah, Boldogasonj i Nežider.

Uslovi u logorima su bili loši, što je uzrokovalo i veliku smrtnost zatočenika, posebno u vreme epidemija zaraznih bolesti. Pretpostavlja se da je na prostoru današnje Austrije umrlo oko 25.000 vojnika i interniraca sa tadašnjih prostora Srbije i još nekoliko hiljada Srba sa prostora Austrougarske. Umrli su sahranjivani najčešće u posebna logorska groblja, a u okviru njih u pojedinačne ili u masovne grobnice. Nad grobnicama su podizana nadgrobna spomen obeležja različitih oblika i o različitih materijala, najčešće drveni krstovi. Na nekim logorskim grobljima sami zarobljenici su tokom rata podizali veća spomen obeležja u čast svojih preminulih drugova.

Nedugo po završetku rata održavanje većine grobalja na prostoru Austrije preuzela je austrijska organizacija „Crni krst” (Österreichisches Schwarzes Kreuz). U brigu o grobovima srpskih vojnika bila je uključena i Kraljevina Jugoslavija preko poslanstva i konzulata u Austriji i sveštenočuvara ratničkih grobalja, sveštenika Mihajla Mišića. Međutim, osim retkih obilaženja grobalja, jugoslovenska strana nije uspela mnogo da uradi na njihovom održavanju. Ostalo je zabeleženo da je učestvovala samo u nekoliko uređenja. Glavni razlog tome je bio stalni nedostatak finansijskih sredstava.

Zbog velike ekonomske krize, pojavio se nedostatak sredstava i sa austrijske strane, a na to se nadovezao i Drugi svetski rat. To je rezultiralo time da je većina grobalja devastirana, a skoro svi drveni krstovi su nestali. Upravo zbog toga „Crni krst” je u posleratnoj obnovi pribegao rešenju da se simbolično obeleži prostor vojničkih grobalja raspoređivanjem grupa od nekoliko kamenih krstova po prostoru groblja, uz eventualno zadržavanje obeležja koja su preostala. Tek ponegde obeležena su sva grobna mesta posebnim kamenim ili metalnim obeležjima.

Vojno groblje u Mathauzenu

U zarobljeničkom logoru u Mauthauzenu bilo je zatvoreno ukupno oko 40.000 vojnika različitih nacija, uključujući oko 30.000 srpskih. Od navedenog broja njih preko 10.000 je tu i umrlo, od čega srpskih oko 8.000. Na logorskom groblju posebna grobna mesta bila su obeležena nadgrobnicima u obliku krsta, dok su masovne grobnice u kojima su sahranjivani srpski vojnici obeležene sa šest kamenih obeležja. Od svega toga danas je ostalo samo pet kamenih obeležja na kojima se nalazi tekst na nemačkom koji govori da su tu sahranjeni srpski vojnici. Tokom rata, Austrijanci su na groblju podigli kapelu za pomene svih sahranjenih vojnika. Vremenom, došlo je do toga da su Italijani kapelu prihvatili kao svoju, pa je Srpska pravoslavna crkva sa Srbima iz rasejanja otpočela 2016. godine gradnju pravoslavne kapele koja još uvek nije završena. Na groblju se nalazi i veliki spomenik, svečano otkriven 1922. godine, delo italijanskog vajara Paola Boldrina, koji je i sam bio zatočenik ovog logora. Spomenik predstavlja figure tri vojnika koji se naprežu da se oslobode iz ropstva.

Vojno groblje u Ašahu

Više desetina hiljada ratnih zarobljenika, od čega je oko 25.000 srpskih vojnika, prošlo je kroz zarobljenički logor u blizini Ašaha. Njih oko 6.000 je u njemu i umrlo, uključujući i oko 5.400 srpskih vojnika. Danas se na logorskom groblju nalazi osam sačuvanih nadgrobnih spomen obeležja srpskim vojnicima i veliko centralno spomen obeležje posvećeno stradalim srpskim vojnicima. Podigao ga je „Crni krst”, a otkriveno je 7. maja 1929. godine. Na njega je socijalistička Jugoslavija postavila spomen ploču.

Vojno groblje u  Boldogasonju

U blizini sela Boldogasonj nalazio se zarobljenički logor, kroz koji je prošlo preko 11.000 ratnih zarobljenika i interniranih civila raznih nacija, većinom Srba. Njih oko 6.000 je tu i umrlo, od čega je srpskih vojnika i civila oko 5.500. U pojedine masovne grobnice logorskog groblja sahranjeno je i po 400 vojnika. Tokom samog rata zarobljenici su na groblju podigli spomen obeležje u obliku krsta, bez ikakvog natpisa, visoko nekoliko metara. U Austriji ga zovu „Srpski krst”. Drugi spomenik je podignut 1954. godine od strane Saveza boraca Narodno-oslobodilačkog rata Jugoslavije. Na spomeniku su uklesani prigodni tekstovi, a mnogo kasnije, nakon raspada Jugoslavije, preko jednog od natpisa postavljena je nova spomen ploča. Danas se na groblju nalazi i jedan stari kameni nadgrobni spomenik, posvećen jednom Srbinu iz Vlaole Požarevačke, a podigla ga je rodbina stradalog vojnika.

Kosturnica u Nežideru

Logor prevashodno za internirane civile srpskog porekla (premda je bilo i srpskih vojnika u njemu) nalazio se u blizini mesta Nežider. Kroz njega je prošlo preko 17.000 lica. Od tog broja oko 4.800 Srba je u njemu i umrlo. Logorsko groblje je 1953. ekshumirano, a posmrtni ostaci smešteni su u kosturnicu podignutu na mesnom katoličkom groblju. Tom prilikom prenet je i postojeći spomenik sa groblja i postavljen na novu kosturnicu. Tokom 1955. godine, Nežider je posetila delegacija bivših interniraca i tom prilikom je na spomenik postavljena spomen ploča sa tekstom na srpskom i nemačkom jeziku. Na prednjoj strani spomenika postavljen je venac od kovanog gvožđa sa modifikovanim grbom Beograda i lentom. Ispod njega nalazi se spomen ploča podignuta u novije vreme, od strane Srba u Austriji.
Sam prostor nekadašnjeg groblja je 2014. godine označen spomen obeležjem.

Srpsko vojničko groblje u Beču
Na Centralnom bečkom groblju, na parceli 68a, tokom Prvog svetskog rata sahranjivani su ratni zarobljenici umrli u Beču. Tu je sahranjeno i 130 srpskih, kao i troje crnogorskih vojnika. U međuratnom periodu, delovi parcele sa ruskim, italijanskim i rumunskim vojnicima su dobili posebna veća kamena spomen obeležja, dok je prostor sa srpskim grobnicama zarastao, da bi tek 1934. godine bio uređen od strane Poslanstva Kraljevine Jugoslavije u Beču. Međutim, u nastupajućim godinama ponovo je propao. Drugi svetski rat, novo jugoslovensko diplomatsko osoblje u Beču i nezainteresovanost za zaostavštinu Prvog svetskog rata uslovili su da ovo groblje pokrije potpuni zaborav. Nisu ga zaboravili samo u Jugoslaviji nego i u Austriji, pošto je nestalo fizičkih tragova da je ikada postojalo. Prostor sa srpskim i rumunskim grobnicama je u jednom trenutku preuređen tako što su na njemu postavljeni pojedinačni krstovi koji označavaju grobnice, a koji sadrže natpis: „1914–1918”. Rumunski spomenik je ostao da stoji u pozadini, pa je ceo ovaj deo groblja nazivan rumunskim grobljem. Tek zahvaljujući proučavanju arhivske građe, u proteklim godinama se ponovo došlo do saznanja o ovom večnom počivalištu srpskih junaka.

Na istom groblju, na parceli 91, nalazi se vojno groblje na kom su sahranjeni pripadnici austrougarske vojske. Ovde se nalazi spomen obeležje posvećeno vojnicima iz zemalja tada protivničkih Austrougarskoj, i na njemu ploče sa imenima tih vojnika, a među njima i 125 Srba i tri Crnogorca koji su sahranjeni na ranije opisanoj parceli 68a.

Druga logorska groblja
Na grobljima drugih logora, u kojima su Srbi bili u manjini u odnosu na Ruse, Italijane ili Rumune, takođe se nalaze grobovi srpskih vojnika. Tako se na vojnom groblju u Bruknojdorfu nalazi sahranjeno 76 Srba i 2 Crnogorca; u Kitzeu 59 srpskih vojnika (i 22 austrougarska sa prostora bivše Jugoslavije); u Gredigu 20 srpskih vojnika i 4 civila; u naselju Macendorf 42 srpska i 9 crnogorskih vojnika; u Braunau na Inu najmanje 20 srpskih vojnika i civila; u Vegšajdu kod Linca 27 srpskih vojnika i civila, itd. Na ovim grobljima postoje spomen obeležja na kojima je navedeno da su tu sahranjeni i srpski vojnici. Među njima se posebno izdvaja monumentalno spomen obeležje u Gredigu koje su svojim stradalim drugovima podigli zarobljeni srpski oficiri 1918. godine. Postoje i groblja na kojima se nalaze posebna nadgrobna spomen obeležja za srpske ratne zarobljenike. Neka od njih su: Vojno groblje Helpfau-Utendorf / St. Florijan (četiri) i Vojno groblje Griskirhen (jedan vojnik).

Na delu austrijskih vojnih grobalja ne postoje spomen obeležja na kojima je navedeno da su u njima sahranjeni i srpski vojnici (premda na nekima postoje info-table sa tim podacima). Neka od tih grobalja su: Vojno groblje Šopronjek (preko 1.000 interniraca srpske nacionalnosti, uglavnom poreklom iz Bosne i Hercegovine); vojno groblje Vizelburg II (47 srpskih i po jedan vojnik iz Crne Gore i Dalmacije); Vojno groblje Hart (15 srpskih i 28 crnogorskih zarobljenika); Vojno groblje Marhtrenk (10 srpskih i jedan crnogorski vojnik); Vojno groblje Zigmundsxerberg (9 srpskih i 9 crnogorskih vojnika) i Vojno groblje Purgstal – Šauboden (5 ili 6 srpskih i 4 crnogorska vojnika).

O svim tim grobljima i danas brine „Crni krst”, uz pomoć srpske države, Srba u dijaspori i Srpske pravoslavne crkve. Za deo njih većina u srpskoj javnosti nikad nije ni čula, a kamoli ih posetila. Interesovanje uglavnom postoji za najveća logorska groblja. Vojnici sahranjeni na manjim grobljima nisu zaslužili zaborav u koji su pali, i na Srbima i srpskom društvu je da pronađu način kako dostojnije da ih se sećaju, i označe spomen obeležjima ona mesta na kojima postoje neobeleženi srpski grobovi.

Na austrougarskim vojnim grobljima

Na vojnim grobljima austrougarskih vojnika, podleglih ranama i bolestima u pozadinskim bolnicama, sahranjivani su i vojnici srpskog porekla koji su stradali kao austrougarski vojnici, baš kao i drugi vojnici sa jugoslovenskog prostora (Hrvati, Slovenci…). Tako se, na primer, ovi vojnici nalaze na groblju Svete Barbare U Lincu (240 jugoslovenskih vojnika, od čega je 44 ili 46 Srba).

Iz Drugog svetskog rata

Tokom Drugog svetskog rata bila je česta pojava da se u okviru postojećih grobalja iz Prvog svetskog rata vrše nove sahrane. Tako je na groblju u Mauthauzenu sahranjeno oko 2.000 logoraša iz Koncentracionog logora „Mauthauzen”, kao i italijanski vojnici. Na drugim grobljima su sahranjivani vojnici Crvene armije ili pripadnici oružanih snaga nacističke Nemačke. Ponekad su groblja samo proširivana, a ponekad su se ukopi vršili preko već postojećih grobnica.

Izvor Nacionalna revija/Autor Nenad Lajbenšperger