Srpske škole u vreme Turaka
Srbi u Osmanskom carstvu, uz pomoć matice Srbije, započeli su u drugoj polovini 19. veka intenzivnu borbu za duhovno oslobođenje i očuvanje nacionalnog i kulturnog identiteta.
Otvaranje novih škola, štampanje udžbenika, formiranje crkvenih i prosvetnih odbora, bio je najbolji put da se sačuva identitet naroda koji je vekovima bio okupiran.
Među najvažnijim dostignućima Srba u turskoj carevini bilo je osnivanje šest srpskih nižih i viših gimnazija: Bogoslovije u Prizrenu (1871-1912), Srpske gimnazije u Carigradu (1893–1902), Srpske gimnazije „Dom nauke“ u Solunu (1894– 1910), Srpske muške gimnazije u Skoplju (1894-1912), Srpske muške gimnazija u Bitolju (1897–1912) i Srpske gimnazije u Pljevljima (1901–1912).
U Prizrenskoj bogosloviji školovani su sveštenici ali i učitelji za kojima je postojala velika potreba u Staroj Srbiji. Novi učitelji omogućili su otvaranje škola a pismeni sveštenici, koji su krštavali i venčavali Srbe, uticali su da narod ostane u pravoslavnoj veri, čime je proces preveravanja, koji je često na Kosovu i Metohiji značio i odnarođavanje, u velikoj meri usporen i zaustavljen.
Prva svetovna srpska srednja škola u Osmanskom carstvu bila je Srpska gimnazija u Carigradu. Ona je formirana kao primer za otvaranje drugih srednjih škola unutar Osmanskog carstva.
Otvaranje srpska gimnazije „Dom nauke“ u Solunu kao centru vilajeta ubrzalo je izdavanje dozvole za druge osnovne škole širom Solunskog vilajeta.
Srpska muška gimnazija u Skoplju otvorena je posle duge i skupe diplomatske borbe sa turskim vlastima. Njenom otvaranju protivili su se grčki i bugarski propagandni centri.
Za Srbe u Bitoljskom vilajetu otvaranje niže Srpske gimnazije u Bitolju označilo je važnu prekretnicu, kako u prosvetnom tako i u političkom pogledu.
Srpska gimnazija u Pljevljima bila je najstarija svetovna srednja škola u Raško-prizrenskoj mitropoliji. Osnivanjem gimnazije stvoreno je kulturno i prosvetno središte koje je obrazovalo lokalnu srpsku inteligenciju.
