Srpski koreni ruskog cara Ivana Groznog

SRBI U RUSIJI (2) 

Piše: Dr Marko Lopušina

Prvi zvanični Srbin od pamtiveka u Rusiji je niko drugi do car Ivan Silni ili Ivan Grozni, osnivač Ruskog Carstva. Car Ivan Četvrti Vasiljevič rođen je u naselju, koje je danas južni deo Moskve 3. septembara 1530. A preminuo je u Kremlju, u srcu Moskve  28. marta 1584. godine. Bio je veliki knez Moskve od 1533. do 1547. godine i car Rusije od 1547. do smrti.

Njegov otac Vasilije Treći bio je Rus i veliki moskovski knez, a majka Jelena Glinskaja bila je Srpkinja.

Careva majka Jelena Glinskaja, koja je rođena 1508. godine u Moskvi, poticala je iz srpske porodice Jakšić. Kako tvrdi Katarina Mitrović, istraživač- saradnik Centra za istorijsku geografiju i istorijsku demografiju Filozofkog fakulteta u Beogradu, u pitanju je porodica koja je igrala značajnu ulogu u odbrambenom sistemu južnih granica Kraljevine Ugarske od turskih napada.

Braća Stefan i Dmitar Jakšić su živeli u okolini Smedereva. Prešli u Ugarsku nekoliko godina posle pada Smedereva pod tursku vlast i nestanka srpske srednjovekovne države 1459. godine. Oni su, po svoj prilici, bili sinovi Jakše Breščića, istaknutog dvoranina despota Đurađa Brankovića. Stefan i Dmitar Jakšić su u Ugarsku prešli u drugoj polovini 1464. godine na poziv kralja Matije Korvina, koji im je dodelio posede u čanadskoj županiji sa centrom u gradu Nađlaku – kaže istoričar Katarina Mitrović.

Jakšići su u prvoj generaciji držali do svog srpskog porekla i održavali su veze sa Svetom Gorom. Milica, supruga Stefana Jakšića, se 1506. godine obavezala da će manastiru Hilandaru godišnje darivati 130 dukata.

-Stefan i Milica Jakšić su imali šestoro dece – tri sina i tri kćeri. Jedna od kćeri, Ana Jakšić, udala se negde između 1501. i 1506. godine za litavskog kneza Vasilija Ljvovog Glinskog, koji je umro već 1515. godine. Supruga ga je nadživela više od trideset godina. Iako je trajao kratko, ovaj brak je bio vrlo plodan, u njemu su rođeni trojica sinova i tri kćeri. Jedna od ćerki litavskog kneza Vasilija Ljvovog Glinskog i Ane Jakšić Glinske, Jelena, udala se za moskovskog velikog kneza Vasilija Trećeg Obolenskog – otkriva ovu porodičnu liniju istoričar Katarina Mitrović.

Ovaj brak Vasilija Trećeg Obolenskog i Jelene Glinskaje, oca i majke Ivana Gorznog, potresao je rusku aristokratiju, a o njegovoj legitimnosti se raspravljalo čak i na Svetoj Gori. Naime, Vasilije III je imao zakonitu suprugu Solomniju Soburovu, koju je protiv njene volje poslao u manastir stoga što nije mogla da mu rodi naslednika.

Sam knez Vasilije Treći je bio sin Ivana Trećeg Vasiljeviča (1462-1505), velikog moskovskog kneza koji je uspeo da ostvari prevlast nad svim udeonim kneževinama severoistočne Rusije, uključujući i Novgorod.

-Taj Ivan Treći Vasiljevič, deda cara Ivana Groznog, bio je oženjen Sofijom Paleolog, nećakom poslednjeg vizantijskog cara Konstantina Dragaša, koja je i sama bila srpskog porekla.

Istoričar Dejan Tanić, koji se bavio geneološkim poreklom cara Ivana Vasiljeviča Groznog, utvrdio je da je car imao srpske pretke po trostrukoj liniji. Po muškoj liniji, „baba po ocu Ivana Groznog, Sofija Paleolog, bila je čukununuka despota Dejana i Teodore Nemanjić, sestra cara Dušana”.

A „posredno preko Nemanjića, Ivan Grozni se geneološki može povezati i sa Lazarevićima-Brankovićima, jer je kneginja Milica (u monaštvu Evgenija), supruga kneza Lazara, bila kćer kneza Vratka, praunuka velikog kneza (i dukljanskog kralja do 1208) Vukana, rođenog brata kralja Stefana Nemanjića Prvovenčanog” – tvrdi Dejan Tanić.

Porodica Jakšić

I careva majka Jelena Jakšić Glinskaja, koja je mlada ostala bez muža i careva baba Ana Jakšić Glinskaja, bile su Srpkinje. Sam car Ivan Grozni je vrlo poštovao majčinu porodicu, pa je svog ujaka, kneza Mihaila Glinskog, koji je po majci Ani bio Srbin, postavio za carskog vojvodu i namesnika u Novgorodu.

Još za vreme vladavine prvog ruskog cara Ivana IV Groznog izvršena je redakcija starih srpskih rodoslova sa ciljem da se Jakšići preko Brankovića i Lazarevića povežu sa Nemanjićima. Reč je, razume se, o iskonstruisanom srodstvu. Muški ogranak porodice Jakšić izumro je još 1543. godine. Međutim, sastavljanje rodoslova Jakšića pod nazivom „Ukaz o srpskih careh i kraljeh i despoteh i velikih knezeh“ bilo je potrebno da bi se pokazalo kako su Jelena Glinska, velika kneginja moskovska ili srpska, kako se u ovom spisu naziva, i njen sin Ivan Grozni, prvi ruski car, zapravo potomci srpske svetorodne dinastije Nemanjića – kaže istoričar Katarina Mitrović.

Jelena Glinska je knezu Vasiliju rodila dvojicu sinova –cara Ivana IV Groznog (1530) i Georgija, kneza Uglickog (1533). Ivan Vasiljevič, koji je rano ostao bez oca i teško živeo u doba bojarskih međusobica, imao je veoma sposobnu majku. Velika kneginja Jelena je privremeno zaustavila bojarski nasrtaj na vlast, učvrstila moskovski Kremlj, postigla značajne uspehe u smirivanju Poljske i Švedske.

Uspela je da nametne centralno kovanje novca za sve udeone kneževine u Rusiji, što je izazvalo gnev bojarskih separatista, pa ima indicija da je, posle svega pet godina, bila otrovana.

Brigu o njemu, čiji je život bio ugrožen samovoljom plemićkih kuća Šujskih i Beljskih, preuzeo je moskovski mitropolit Makarije, ali se tu našla i njegova baka, Ana, Srpkinja.

O uticaju bake Ane Jakšić na budućeg ruskog cara Ivana Groznog piše Milovan Vitezović:

“O njegovom obrazovanju starala se ona koja je obrazovala i njegovu majku, usadivši joj ponos, dostojanstvo i odlučnost, a što je i njemu sada prenosila sa srpskim duhovnim i državnim nasleđem, sa duhovnim i državotvornim učenjem Svetog Save, sa uzdizanjem Svete loze Nemanjića od Stefana Nemanje, sakupioca srpskih zemalja do cara Dušana Silnog, njegovog krunisanja u slavi,njegovih sabora i proglašenja Zakonika, ali i sa propasti Srpskog carstva i potresnom sudbinom kneza Lazara”.

Careva majka Jelena Glinskaja je umrla jako mlada, u tridesetoj godini. Izgleda da je bila otrovana. Ipak, ruski forenzičari su pre nekoliko godina uspeli da rekonstruišu prelepi lik velike knjeginje Jelene Glinskaje, žene velikog knjaza Vasilija Trećeg Obolenskog i majke cara Ivana Groznog. Ispostavilo se da je ona uvela jedinstvenu valutu – rublju i započela istorijski poduhvat koji je ostvario njen sin – stvaranje jedinstvene i moćne ruske imeprije.

Jelena Glinskaja je doživela da njen sin Ivan Četvrti Vasiljevič postane knez, ali nije doživela da ga vidi 1547. godine kao krunisanog cara svih Rusa. Kao vladar car Ivan Gorzni je ispoljavao otvorenu ljubav prema Srbima. Primio je Hilandarce i postao ktitor Nemanjićke zadužbine na Svetoj gori, ne pripajajući ga ruskoj crkvi.

Car Svetosavac  

Istoričari tvrde da su Srbi upravo preko pravoslavlja osvajali carsku Rusiju i u njoj gradili svoju srpsku koloniju. Pisac Vladimir Dimitrijević tvrdi da je car Ivan Četvrti Vasiljevič, okviru svoje borbe za utemeljenje ruske države kao Trećeg Rima i naslednice Vizantije, dao je da mu se uradi „Letopisni licevoj svod“,zbornik u deset tomova (preko 10 hiljada strana, sa preko 18 hiljada slika, koje je radilo preko 40 slikara.) To je bio svojevrsni letopis od postanja sveta do dana Ivana Groznog (što bi se, s punim pravom, moglo čitati kao „Silni“, onako kako je srbski narod zvao svog cara Dušana.).

-Veliki prostor u četvrtom tomu „Licevog svoda“, ilustrovane istorije sveta, posvećen je osnivaču Srbske Pravoslavne Crkve i duhovnom utemeljitelju srbske države, Svetom Savi. Pored toga, u ovom izuzetno ilustrovanom letopisu, nalazi se i genealogija dinastije Nemanjića, kao i opis Kosovskog boja. Otkud toliko pažnje posvećeno srbskom svecu, koji je dobio preko stotinu slika (od ukupno 160 koliko je posvećeno Srbima) u ovoj ilustrovanoj istoriji sveta, tako bitnoj za formiranje rane državne ideologije ruske carevine – pita se Dimitrijević.

Odgovor je u činjenicama da su majka i baka cara Ivana Gorznog učile pravoslavlju, pripovedale u o Svetom Savi i Hilandaru. Ruski naučnici Jelena Beljakova i Jaroslav Ščapov, u svojoj studiji „Tradicija Svetog Save Srbskog u Rusiji“, kažu:

“Delovanje svetog Save srpskog bilo je od velikog značaja za Istočne Slovene. Nastala uz njegovo učešće, nova redakcija Krmčije došla je u 13. veku iz Bugarske. U vremenu od 15.do 17. veka srpska redakcija proširila se u Ukrajini i Belorusiji,a 1649. postala je osnova za štampano izdanje Krmčije u Moskvi.

-Ime Save srpskog našlo se na stranicama ruskih krmčija sredinom 15. veka, kao osnivača srpske autokefalne crkve i srpske državnosti.(„Povest o srpskoj i bugarskoj patrijaršiji“). Presedan postojanja autokefalnih slovenskih crkava bio je najvažniji argument prilikom osnivanja moskovske autokefalije. Političko iskustvo srpske države prilikom proglašenja carstva, koristili su ideolozi ruske nacionalne države. U liku Save srpskog, po ruskoj društvenoj misli, objedinjene su dve suprotne koncepcije: priznanje i izgradnja crkvene i državne nezavisnosti – tvrdi Vladimir Dimitrijević.

Žitije Save srpskog bilo je mnogo rasprostranjeno u Rusiji (L. K. Gavrjušina obelodanila je 88 prepisa) i korišćeno je kao ugled prilikom sastavljanja žitija ruskih svetitelja. Na to žitije oslanjalo se i prilikom rasprave o zemljoposedima.

Učvršćivanjem ideologije „Moskva Treći Rim“ i ustanovljavanjem patrijaršije u Moskvi, značaj Srbije kao obrasca ruske državnosti gubi aktuelnost, ali ne slabi interes za lik sv. Save. U 19. veku obeležavanje praznika sv. Save poprima politički karakter i postaje manifestacija „bratskog saveza Rusa i Srba“.

(Nastaviće se)