Srpsko blago skriveno u predgrađu Strazbura
Piše: Zdravko Elez
U Niderhausbergenu, mestašcu u predgrađu Strazbura na severoistoku Francuske nalazi se pravo srpsko blago u bunkeru, skriveno daleko od očiju javnosti. Reč je o kapeli posvećenoj Svetom Savi, utemeljivaču Srpske pravoslavne crkve i velikom srpskom prosvetitelju.
Kapelu su naslikali srpski zatvorenici slikari Pavle Vasić i Stanislav Beložanski, koje su nacisti doveli u logor-tvrđavu Fort Kronprinc 1944. godine. Ovo
umetničko delo ukrašava jedno od pozorišta u ovoj tvrđavi, a nastalo je između 22. marta i 11. aprila 1944. godine.
Kapela Svetog Save u tadašnjim nehumanim uslovima predstavljena je 13. aprila 1944. godine. Skormnu svečanost uveličao je hor srpskih zarobljenika, predvođen profesorom Petrom Bingulcem, bivšim osnivačem Akademije muzike iz Beograda, uz prisustvo jednog srpskog generala iz susednog logora i nemačkog pukovnika.
Ko su autori ovog vrednog umetničkog dela, koje predstavlja i mesto sećanja srpskih zatočenika na poslednji svetski rat, svedočanstvo o veri i težnji ka slobodi, saznalo se tek posle detaljne istrage koju je svojevremeno sproveo Generalni konzulat Jugoslavije u Strazburu. U maju 1990. godine kapela je uvrštena među istorijske spomenike.
Pavle Vasić rođen je u Nišu 30. avgust 1907 , a umro je u Beogradu 12. mart 1993. godine . Bio je bio slikar, istoričar umetnosti, likovni kritičar, pedagog.
Obrazovanje je stekao u Beogradu. Njegov deda po majci Pavle Janković, artiljerijski pukovnik, je bio zaslužan za njegov životni put. Pohađao je Umetničku školu, koju nije završio, ali je po završenoj maturi, opčinjen slikarstvom Jovana Bijelića, Vasić, 1926. godine, stupio je u njegov atelje i učio slikarstvo tri godine. Paralelno sa svojim slikarskim angažovanjem davao je ispite na Pravnom i na Filozofskom fakultetu. Zvanje doktora nauka iz oblasti istorije i teorije umetnosti odbranio je 1956. godine na Univerzitetu u Ljubljani.
Neposredan kontakt sa pozorištem imao je 1936. godine, posredstvom Todora Manojlovića, koji je u nekoliko mahova pisao o njegovim slikama na izložbama u Paviljonu „Cvijeta Zuzorić“, a čija se drama Opčinjeni kralj upravo pripremala na sceni Narodnog pozorišta u Beogradu. Tako je došlo do saradnje: Vasić je nacrtao studije za kostime plemstva bavarskog dvora i uniforme velikodostojnika, a njegovo ime se pojavilo na pozorišnom plakatu te predstave kao jednog od autora kostima.
Godine 1939. počeo je da radi kao asistent u Muzeju kneza Pavla, ali ratni vihor ga odvodi u zarobljeništvo u Južnu Italiju, u mesto Aversi, blizu Napulja, gde sa ostalima učestvuje u osnivanju takozvanog Zarobljeničkog pozorišta. Posle kapitulacije Italije, prebačeni su u Toskanu gde ih preuzimaju nemački vojnici i odvode u logor u Niderhausbergenu, blizu Strazbura. Tada je Vasić napisao i komad o logoru verno opisujući život i zbivanja u njemu.
Pozorištem se bavio nekoliko godina po završetku rata, a pozorišnim spisateljstvom do kraja života (drama o Joakimu Vujiću u Serbiji, o Živku Pavloviću, o Zahariju Orfelinu…)
Nakon 1948. iz Udruženja likovnih umetnika Srbije (ULUS) stiglo je prvo postavljenje Pavla Vasića za profesora u gimnaziji, a ubrzo i za profesora istorije kostima na novoosnovanoj Akademiji primenjenih umetnosti. Predavao je i na Pozorišnoj akademiji, Muzičkoj akademiji u Beogradu i Akademiji likovnih umetnosti u Novom Sadu. Potom i na Fakultetu primenjenih umetnosti u Beogradu i i na Filozofskom fakultetu.
Najvažnije problemsko-tematsko polje kojima se Vasić bavio jeste srpski barok. Autor je velikog broja tekstova iz oblasti istorije umetnosti, koje je počeo da objavljuje još 1938. u časopisu Umetnički pregled, a bavio se i likovnom kritikom koju je više decenija kontinuirano objavljivao u dnevnom listu Politika. Objavio je veliki broj radova: knjiga, studija, predgovora, članaka i drugih tekstova. Njegovi naučni i stručni radovi su objavljivani u Beču, Veneciji, Budimpešti, Bukureštu, Severnoj Americi.
Udruženje likovnih umetnika primenjenih umetnosti i dizajnera Srbije (ULUPUDS) od 1995. godine dodeljuje nagradu „Pavle Vasić“ za najbolje teorijsko delo iz oblasti primenjenih umetnosti u jednoj godini.
Drugi autor umetničkog dela u nacističkom logoru kod Strazbura je Stanislav Staša Beložanski (1900 – 1992) , scenograf, kostimograf i slikar iz Beograda.
Školovao se u Beogradu (1907—1909), Budimpešti (1909—1912), Bukureštu (1912—1916), završio je umetničku školu u Beogradu (1920—1925) i tokom studija bio slikarski volonter i statista u Narodnom pozorištu. Prve scenografije radio je kao član Akademskog pozorišta (1925). U slikarnicu NP primljen je septembra 1926. kao honorarni slikar izvođač a juna 1927. potpisao je svoju prvu scenografiju (A. Savoar, Ukrotitelj). Potom je svake sezone davao rešenja za više dramskih i operskih premijera. Član likovnoumetničkog društva „Zograf“ postao je 1927. a član „Kola jugoslovenskih likovnih umetnika“ 1930. Šef radionice dekora postao je 1933. Išao je na studijska putovanja u Francusku, Italiju, Češku i boravio na Svetoj Gori (1937—1938).
Izgradio je moderan tip scenografije originalnog stila koji karakteriše naglašena dramatika i jedinstvo bojenih odnosa i plastičnih vrednosti scenskog prostora. Sa svojih oko tri stotine scenografskih ostvarenja svrstao se među naše najznačajnije scenografe. Za nekoliko predstava, za koje je radio scenografiju, radio je i kostim (Otelo, Rusalka, Stanoje Glavaš, Put oko sveta, Koštana).
Kao slikar posvetio se pejsažima i portretima u tehnici ulja i akvarela. Učestvovao je na prolećnim i jesenjim salonima u Umetničkom paviljonu „Cvijeta Zuzorić“, u inostranstvu (London 1937) i na izložbi pozorišnog slikarstva (Beograd 1971). Samostalno je izlagao više puta počev od 1926. u Beogradu, Somboru i Novom Sadu.
Fotografije naslikane kapele Svetog Save: Filip Burtšer 2002. godine
