Svetinja koja je udarila temelj srpske vere u Americi
NEŠINE PRIČE IZ KALIFORNIJE
Crkva Svetog Save u Džekson najstarija je na američkom kontinentu (1894), u njoj su čuvali svoju veru prvi srpski doseljenici, rudari-kopači zlata i do današnjih dana ostala je simbol opstanka našeg naroda na dalekom kontinentu
Piše: Nebojša Tošić
Piše: Nebojša TošićKada god bih se obreo u kalifornijskom gradu Džeksonu, pred Crkvom Svetog Save, uvijek sam se čudio kako u tu najvišu srpsku pravoslavnu crkvu u Americi, pa i u Kanadi, a i dole na Jugu, ako ćemo pravo, ne možemo svi da stanemo, nego se ispred vrata rojimo i slušamo Svetu Liturgiju i bruj koja dopire iz njene unutrašnjosti.
A zašto je ova crkva najviša u obje Amerike i Sjverne i Južne? Pa zato što je izgađena prva, 1894.godine, pa svaki novi hram poslije u nju se uzidavao i ugrađivao, pa sa svakim hramom koji Srbi podignu na ova dva kontinenta, ona postaje sve viša.
Zašto i pored toga džeksonski Hram nema veličanstvene svodove, mnogo je pozvaniji da to objasni „u dvije riječi“ ikonopisac i svršeni bogoslov Miloje Milinković, moderni Mikelanđelo, kako ga nazivaju vodeći američki likovni kritičari. On je živopisanje hrama Svetog Save u Džeksonu radio sa prekidima, u periodu od 1995. do 2008. godine.
-To je za mene bio i poseban izazov. Budući da je građen skromnim sredstvima Srba kopača zlata – siromašnih rudara, hram je izgrađen po najjednostavnijem planu. On ima samo oltarsku apsidu i zvonik, ali ne i polucilindrične svodove, lukove i druge odlike koje su uobičajene na zidnim strukturama naših hramova. Zato je njegovo živopisanje iziskivalo poseban pristup, nadahnut rad i uz to mnogo više iskustva, truda i vremena.
Eto i ja započeh od današnjih dana, jer ako ćemo pravo, gospodin Milinković je u „naše vrijeme“ oslikao hram i time označio „kraj“ drugog velikog podhvata džeksonskih Srba. Prvi je bila sama gradnja bogomolje koja je ponijela zauvijek časno ime Svetog Save i kako se sa ponosom ističe, prvog srpskog pravoslavnog hrama na zapadnoj hemisferi .
Srbi su od 1849. godine naseljavali u okrgu Amador u podnožje zlatonosne Siera Nevade,tamo gdje su se kroz vijekove slile silne zlatne bujice, u mitskom Eldoradu. Brodovima su dolazili do San Franciska. Sve mladi, snažni i odvažni ljudi, voljni i kadri da ostvare svoje snove. Gotovo svi su imali samo jednu želju da zarade novac i vrate se u stari kraj. Ali nisu zapostavljali svoju vjeru pravoslavnu uzdajući se u Boga i Svetog Savu koji ih je dočekivao na njihovom prvom kroku u „obećanu zemlju“. Bilo je i onih u to vrijeme najrjeđih i riješenih da u Americi za stalno.
Jedan od njih bijaše i Ilija Dabović iz, čuvene,od starina Dabovića kuće u Boki Kotorskoj. Na drvenoj lađi sa suprugom Jelenom i svojim Bokeljima uplovi na „Zapadni ulaz“ u Ameriku. I tu, u San Francisku, rodi im se 9. juna 1863.godine sin Jovan, koji dobi ime po krsnoj slavi Dabovića, Svetom Jovanu.
Neobično nadaren i ispunjen vjerom, već u četrnaestoj svojoj godini života Jovan Dabović se zamonaši i dobi ime Sevastijan. Nedugo potom, lokalni ruski pravoslavni episkop rukopoložio ga u sveštenika, pa ovako stoji u “Godišnjaku 2013-te“ Sebastijan presa (Sebastian Press) projekta Serbika Amerikana (Serbica Americana) kojeg vodi časni vladika Maksim, čije smo izvore koristili:
„Otac Sevastijan je često putovao u Džekson da krsti decu i sklapa brakove. On je 1893. godine pozvao mnogobrojne vjernike, a bijaše ih oko 600 porodica da se organizuju i izgrade crkvu. Svi su se odazvali kao jedan. Nisu bili bogati novcem, ali imali su neizmjerno blago ljubavi pema Bogu i prvom srpskom Svetitelju. I oni bi voljeli da su mogli podići raskošan hram, ali i skromna građevina koju izgradiše za godinu dana za njih (a iza nas danas) je bila i ostala veličanstvena.“
Gradnja crkve Svetog Save započeta je 1894. a osvećena je kasnije te godine, 4. decembra. Osvećenje hrama služio je episkop Aleutski i Aljaski Nikolaj. Uz njega su, puni ponosa, stajali najzaslužniji za podizanje hrama: Nikola i Miloš Dragolović, Joko Skulić, Tripo Vasiljević, Savo Lakonić, Savo Savić, Andrija Vuković, Panto Kojović, Petar Obradović, Simo i Šćepan Dragomanović te Mićo, Trifko, Todor, Risto i Tripo Kurilić. Rusi su poklonili zvono za crkvu koje je izliveno u Džeksonu. Ono i danas zvoni…
Prvi sveštenik crkve Svetog Save u Džeksonu, Kalifornija, arhimandrit Sevastijan Dabović upokojio se 1940. godine i bijaše sahranjen u manastiru Žiča u kojem je provodio posljednje dane svoga dugog vijeka. Odlukom Njegovog Preosveštenstva episkopa žičkog Hrizostoma i na inicijativu Džeksonskog sveštenstva i parohijana uz pomoć episkopa Maksima, zemni ostaci oca Sevastijana preneti su iz manastira Žiča u hram Svetog Save u Džekson tokom ljeta 2007. godine. Pribrojan je Liku svetih, 29. maja 2015-te, kao Sevastijan Sanfranciški Džeksonski, a petog septembra iste godine bijasmo svjedoci „pričislenja“ (proslave) u Sabornom hramu Svetog Stefana u Alhambri – Los Anđeles. Njegove mošti pohranjene su u njegovom džeksonskom hramu.
– Po naseljavanju u Džekson Srbi su kupili dio zemlje u namjeri da tu podignu crkvu, a ujedno i kao mjesto za groblje. Najstariji spomenici nalaze se duž istočne ograde, a prva sahrana dvojice dječaka iz porodice Dragomanović,1877. bijaše, gotovo sedam godina prije gradnje crkve. Ovi rani grobovi svjedoče o prvim srpskim doseljenicima koji su došli iz Hercegovine, Boke i Crne Gore. Lijevo od pročelja crkve sahranjeno je u zajedničku grobnicu 11 Srba od ukupno 47 rudara migranata iz Italije, Španije i Srbije koji su tragično izgubili živote u katastrofi u rudniku zlata Argonaut 1922. godine.
– Bijaše to dan od kada se dijeli vrijeme na ono „prije“ i ono „poslije“. Tog 27. avgusta na dubini od skoro kilometar i po ispod zemlje, u ogromnom zlatnom labirintu, izbio je požar! Večina rudara treće smjene se spasila, ali za onih 47 koji su bili u najdubljem oknu nije bilo izlaza. Na posljednjoj prozivci su odjekivala imena: Begović, Jovanović, Marinović…
li tragičnu istinu. Iza dvije pregrade koje su podigli u pokušaju kakve takve zaštite, pronađena su tijela… Tadašnji izvještači su opisivali tragičnu scenu “… Neki su držali glave u rukama, drugi leže sa kaputima ispod glave…“ Mnogi drugi, prema novinskim izveštajima, pali su na lice. „Ležale su razbacane po zemlji, užasne, uljepljene grude gline koji su nekada bili ljudi, a sada žrtve na oltaru Boga zlata, okruga Majke Lod“ (Mother Lode) .
Svakog 27.septembra, Srbi iz Džeksona i Kalifornije, pridružuju su se Centralnoj komemoraciji i zajedničom obilježavanju evo već sto druge godišnjice ove velike tragedije.
Knjige kažu da je bilo pet talasa doseljavanja Srba u Ameriku. Prvi bijaše onaj krajem 18. i tokom prvih godina devetnestog vijek, uglavnom motivisan „ekonomskim razlozima“. Najveći talas bijaše nakon Drugog svjetskog rata, a mi koji izbjegosmo građanskom ratu 1990-tih godina dođosmo „na gotovo“. Naša srpska zajednic je dobro ojačala, prebrodila raskole i zauzela svoje mjesto u američkom društvu. To ne znči da je nama bilo lako. Ipak savijeni oko Crkve i mi brodimo više od tri decenije i, ako ništa, naša djeca su izašla na put, a naš ponos je tim veći što se nisu odrekli svoje srpske pravoslavne vjere, što su već i oni našli svoje mjesto u crkvenim opštinama. I njihova djeca, naša unučad, od malena neupitno usvajaju nacionalni i kulturni identitet svojih roditelja i predaka.
-Nas veseli što su najznačajniji događaji u formiranju narodnog i kulturnog identiteta srpskih iseljenika na američkom kontinentu bijahu baš ovdjeu Kaliforniji: prva srpska škola, prve srpske novine, prva srpska crkva, čitaonica, dobrotvorno društvo… U San Francisku, 1869. godine, objavljena je i prva srpska knjiga na američkom kontinentu, pod naslovom „Sloboda ili glas vile amerikanske vili slavenskoj na istok“, koju potpisuje izvesni Milivoje S. S pravom se istče da „ona predstavlja, samo po sebi, prvorazredan kulturni događaj” –kaže starješina Džeksonskog hrama otac Marko Bojović.
A upravo prvi srpski Hram Svetog Save u Džeksonu, bijaše naša „druga“ crkva. Mi smo parohijani crkve Uznesenja Presvete Bogorodice u Sakramentu, ali od prvih dana, a ne samo mi, već Srbi čitave Kalifornije, osjećaju džeksonski hram kao izvorište nacionalne vjere i kulture. Upravo tu postoji kamp Sveti Sava u kojem se tri nedelje preko ljeta, u tri smjene, sastaju djeca iz cijele Kalifornije. Tu se stvaraju prijateljstva, ne samo djece, već i roditelja, koja godinama i neprekidno traje.
Ta naš djeca nisu zaboravili tradiciju već je i „unapređuju“, naravno iz našu pomoć. Danas je širom Amerike postao poznat i čuven Džeksonski „Božić iz pušaka“ kojeg svakog 7. januara prosalavljaju Srbi, bliži i daleki, sa porodicama i prijateljima. Mladi i stari dolaze iz svih krajeva Kalifornije pa i iz drugih država, da učesvuju u tom spektaklu. Istina, pucalo se na Božić svih ovih vijek i po koliko su Srbi naseljeni ovdje, a ostalo je zabilježeno da su ovu tradiciju staroga kraja, pucnjavu za vreme Božića, obnovili Neđo Ned Vuković i njegovi prijatelji 1970-ih u Džeksonu.
Tih prvih „vatrenih proslava“ mnogi namjernici kroz turistički Džekson zabrinuto su pitali šta se dešava, a stari građani, ne bez ponosa objašnjavali su im da „Srbi slave!!!“. Danas više niko ne pita. Svi znaju.
Odmah poslije Službe Božije Pred Hramom se formira kolona sa zastavama i puškama. Tu preovladavaju mladi. Uz povike i pjesmu vozimo u centar grada gdje nas kao u kakvoj areni, dočekuju brojni gosti. Dobijamo „bezopasne metke“ (čorke). Moj sin pali prvi, pa meni dodaje pušku, a ja ponosan – odbijam. Mladost je preuzela štafetu!
