Svetinja u narodu živi, a na obnovu čeka dva i po veka

Manastir Komogovina u Gornjokarlovačkoj eparhiji, između Kostajnice i Petrinje, podignut u 15. veku, imao je izuzetan značaj u verskom, kulturnom i političkom životu srpskog naroda na Baniji. Porušen je pre više od dva i po veka ali u molitvama i narodu još živi pa i danas može da se čuje: „Da se veseli Petrova gora, Velebit-planina i sveti manastir Komogovina“.

Kao i sve srpske svetinje u ovom delu bivše Jugoslavje preživeo je burnu istoriju, rušen, spaljivan, pljačkan, sveštenstvo ubijsno proganjano. Manastir Komogovina postojao je 88 godina, ali u božiju pomoć biće obnovljen. Manastirski kompleks danas čini manastirska crkva i manastirski konak dimenzija 37×16 m. Ovaj objekat je prvobitno služio kao društveni dom, a pre nekoliko godina, zahvaljujući episkopu Gerasimu prešao u vlasništvo manastira. Njegova obnova je u toku.

Manastir je dobio ime po selu u kome je podignut, čije se ime pominje još u srednjem veku. U manastiru se čuvao deo moštiju (ruka) Svetog mučenika Teodora prozvanog Komogovinski, koji je živ spaljen u 17. veku. Njih je doneo moštanički kaluđer Jovan Svilokos oko 1693. godine. Manastir je postojao između 1693–1777. godine, kada ga je ukinula austrijska carska vlast.

Evo i istorijatamanastira Komogovina. Ove oblasti sa mestima Komogovina, Gradusa, Ozelsko, Selce i drugim dobrima poklonio je mađarski kralj Matija 14. aprila 1482. godine srpskom despotu Vuku Grgureviću-Brankoviću („Zmaj Ognjenom Vuku“). Nakon Vukove smrti 1485. godine, udajom njegove udovice Varvare Frankopanove za Franju Berislava, prešla je Komogovina u vlasništvo Berislavića, pa zatim Banfija i Zrinjskih. U vreme ratova sa Turcima ovaj je kastel stradao, i u jednom popisu od 1696. godine pominje se kao napušten i srušen.

Turski upadi u predele između Une i Kupe polovinom 16. veka opustošili su celu ovu oblast. Sve tvrđave pale su u turske ruke, a narod je u masama napuštao svoja ognjišta i bežao izvan turske opasnosti.

Za vreme austrijsko-turskog rata 1683–1699. godine Banija je pala pod austrijsku vlast. Na poziv cara Ferdinanda I, vrhovnog komandanta carske vojske vojvode Badenskog i hrvatskog bana Nikole Erdedija, digao se srpski narod po Bosni protiv Turaka kako bi pomogao hrišćanskoj vojsci i što pre se oslobodio turskog jarma. Kako je i crkva uzela aktivnog učešća u ovom pokretu, počela je turska osveta. Vladika dabrobosanski Atanasije Ljubojević, otkriven pred Turcima, morao je da se 1688. godine povuče iz Sarajeva u Bosansku Krajinu, a odatle sa narodom u Baniju, gdje je u Komogovini postavio svoga pomoćnika, da upravlja tamošnjim srpskim pravoslavnim narodom.

Dok su ovim krajem vladali Turci, duhovno središte za čitavo Pounje bio je manastir Moštanica. Međutim, kako je on u ovom ratnom vihoru izgorio, pokazala se neophodna potreba za osnivanjem novog duhovnog središta za srpski narod na oslobođenom području u Baniji. Zato su preživjeli moštanički kaluđeri u dogovoru sa vladikom Atanasijem Ljubojevićem osnovali 1693. godine novi manastir u Komogovini, gdje se već od 1688. godine nalazio mitropolitov izaslanik. Po proti Nikoli Begoviću, pravoslavni manastir Komogovinu je osnovao 1693. godine moštanički kaluđer Svilokos. Bio je to Jovo Svilokos koji je sa braćom kaluđerima podigao „pod Komogovinom“, pravoslavnu crkvu – brvnaru i kloštar (dvor). Manastir je podignut pored stare „rasute“ (katoličke) crkve Sv. Križa, sa dozvolom biskupa Mikulića i bana Erdeoda Mikleuša. To je potvrdio u svom „otprtom pismu“ ban Erdeodi Miklešu izdatom 1. avgusta 1693. godine. Manastir se po narodnom predanju na početku zvao „Moštanica“, da bi kasnije njegovo ime bilo „Komogovina“.

Tek 1695. godine posle nove Leopoldovih povlastica, preselio se vladika Atanasije Ljubojević u Medak u Lici sa 80 pravoslavnih kuća iz Dalmacije. Tu je sagradio sebi dvor i tako konačno stvorio bazu za rad na čuvanju pravoslavlja u Lici. 1696. dobio je carski patent za crkvenu upravu nad Karlovačkim generalatom i Banijom, te je od sada prema potrebi stanovao u Metku i Komogovini. Komogovina je tako, postala pravi srpski narodno-crkveno središte na Baniji. Tu su poslije smrti vladike Atanasija Ljubojevića (1712) i dalje stanovali kostajničko-zrinopoljski vladike: Dionisije Ugarković (1713–1716), Nikanor Dimitrijević (1716–1728) i Stefan Ljubibratić(1728–1738) godine. Tek je Aleksije Andrejević (1741–1749) prenio sedište vladičanstva u Kostajnicu gdje je dovršio lijepu kostajničku bogomolju, koju je za počeo njegov prethodnik. Tu je kupio kuću za vladičanski dvor i konačno se pred kraj 1748. sasvim preselio u Kostajnicu.

Jeromonah Rafail je oko 1740. godine bio iguman manastira. Manastir Komogovina bio je sagrađen od drveta, i crkva i ćelije. To su bile skromne građevine, koje su tek omogućavale manastirski život i održavanje bogosluženja. Njeni osnivači, moštanički kaluđeri, posvetili su crkvu novog manastira sv. Arhanđelu, kao što je bila i moštanička. Međutim, uskoro se spominje i crkva Sv. Vaznesenja (1743) pa se uz ime manastira stavlja ime ovog hrama. To je bila druga, novija i veća manastirska crkva, uz koju je ona prvobitna stajala kao kapela.

U popisu Kostajničkog vladičanstva od godine 1755. navodi se Vaznesenje Hristovo kao hramovska slava manastira Komogovine. Međutim, manastir su još mnogi smatrali svetoarhanćelskim, pa tako ga i zvali.

Današnja zidana komogovinska bogomolja posvećena Preobraženju sagrađena je svakako posle ukidanja manastira, jer u opisu manastira od 22. avgusta 1772. godine veli se da u manastiru ne postoji nijedna nova građevina. U toj današnjoj komogovinskoj parohijskoj crkvi ima na proskomidiji naslikana prikladna kompozicija na kojoj se i danas raspoznaje vrlo oštećen zapis sa godinom 1812. ili 1814. godine što se ne može tačno utvrditi, jer je zadnja cifra jako oštećena.

Manastir je dobio zemlju, odmah po svom osnivanju od kostajničkog komandanta Franje Erdedija, za svoje izdržavanje po darovnici od 11. avgusta 1693. godine

Iz svog izdržavanja na kojoj je bilo veoma malo obradive zemlje nije manastir mogao ni prehraniti svoje bratstvo, a kamoli sticati sredstva za izgradnju i uljepšavanje svoga manastira. Zato je većina kaluđera odlazila na upražnjene parohije gdje su vršili parohijske dužnosti, a od svog bira davali treći dio manastiru. Isto tako odlazili su u sakupljanje milostinje na razne strane, i u Rusiju. Tamo je bio 1715. godine nastojatelj komogovinski Teodor Tintorović sa jeromonahom Rafailom. Oni su u Rusiji naišli na crnogorskog vladiku Danila Petrovića-Njegoša, koji je takođe darovao za manastir Komogovinu 12 mineja i drugih knjiga. Svakako da se nastojatelj Teodor vratio iz Rusije, kao i većina ondašnjih naših kaluđera, sa priličnim poklonima, knjigama, utvarima i novcem, što je pored ostalih napora omogućilo da se manastirska crkva i ćelije urede i uljepšaju, a kulturno zanimanje i potrebe ojačaju. Cvjetanje slikarske umjetnosti u Komogovini najbolje to potvrđuje.

Godine 1751. buknula je u Baniji velika buna zbog pojačanih poreskih obaveza, zavođenja skupe vojničke uniforme, dovoćenja stranih oficira, izjednačavanja srpskih knezova sa običnim vojnicima i ometanja vjerskog i crkvenog života pravoslavnih Srba. Na čelu pobune bio je Teodor (Tešo) Kijuk, a njegov sekretar bio je sveštenik Filip Trbuhović (Trbojević). Središte pobune bio je manastir Komogovina. Neposredni povod za bunu bilo je hapšenje krajiških izaslanika koje je narod uputio u Beč da kod carice zamole narodu zaštite. Kijukova buna imala je zle posljedice po manastir Komogovinu. Egzarh Jefrem Marković morao je, sakupivši nešto novčanih sredstava, o svom trošku otići u Budim k vladici. Tamo se u to vrijeme nalazila i carica. Egzarh je saslušan, a zatim predan vladici sa nalogom da više ne smije biti pušten u Kostajničku krajinu, već je s vladikom upućen u Karlovce gdje je 1758. umro. Njegov boravak u manastiru štetno je djelovao na monaški i manastirski život, što je zajedno sa posljedicama bune dovelo do nereda i rasula u manastiru.

U drugoj polovini 18. veka bilo je u Komogovini i monahinja. Godine 1773. bilo ih je sedam. One su stanovale u zasebnim ćelijama („kolibama“), ali je neko zlonamerno javio u Beč da monahinje stanuju u istoj zgradi sa monasima. Carica je preko predsednika Ilirske dvorske deputacije, grofa Kolera, naredila bačkom vladici Mojsiju Putniku, kao pomoćniku upražnjenjog vladičanstva, da ove vesti proveri, da prikupi sve podatke i postara se da se ove monahinje uklone na drugo pogodno mesto. Putnik je odgovorio da se ove monahinje mogu jedino smestiti uz pojedine parohijske crkve, pošto nema ženskog manastira. Carica je ovo odmah prihvatila i 29. jula 1773. naredila da nadležna generalkomanda u dogovoru sa vladičanskiom starešinom poruši kolibe u kojima su stanovale monahinje, a njih da smjesti svaku uz po jednu parohijsku crkvu, koja ima podesnu ćeliju da tamo žive dok ne pomru. Iako je odredbom ove carske odluke o rušenju koliba u kojima su stanovale monahinje demantovana optužba da one žive zajedno sa monasima, ipak su one bile iz Komogovine rastjerane, a njihove „kolibe“ su srušene. 

Ni monasi nisu dugo ostali posle monahinja u Komogovini. Prilikom smanjenja manastira, za koju su već vršene pripreme, smanjena je i Komogovina. Istina, na Sinodu 1774–1775. godine oba manastira karlovačkog vladičanstva, i Gomirje i Komogovina, predviđeni su da ostanu. To je u caričino ime izjavio Sinodu carski komesar Matezen 6. marta 1775. Međutim, na osnovu prikupljenih podataka i principa da mogu ostati samo oni manastiri koji imaju najmanje 8 monaha i na svakoga od njih po 40 jutara obradive zemlje, izdala je carica 31. oktobra 1777. naredbu o ukidanju manastira Komogovine.

Iako je manastir Komogovina postojao svega 88 godina, ipak je bio velik njegov verski, kulturni i politički značaj u životu Srba na Baniji. Carska vlast nije uspela da smanji manastir Komogovinu iz duša Srba-Banijaca.

Ikonostas današnje komogovinske crkve je iz 19. veka. Od ustaškog rušenja sačuvale su se samo ikone u najgornjem redu i ikona Svete Trojice ispod krsta. Od starog ikonostasa, izrađenog 1723. godine u komogovinskoj školi jeromanaha Arsenija, sačuvalo se pet ikona: Hristos, Bogorodica, Preobraženje i Vaznesenje nalaze se sad u Muzeju Srba u Hrvatskoj i dostojno predstavlja visoke umjetničke kvalitete komogovinske ikonografske škole. Ikona Sabor arhanćela Mihaila i Gavrila, sa istog ikonostasa, nalazi se u zbirci inženjera Marka Frangeša u Zagrebu.

Ilarion Ruvarac u „Montenegrini“ navodi podatak na 129. strani da je vladika Danilo Petrović manastiru Komogovina u Hrvatskoj, poklonio 12 mineja „za duševni spomen roditeljah mojih, raba božija Stepana monahije Ane“.

Adam Pribićević u knjizi „Naseljavanje Srba po Hrvatskoj i Dalmaciji“ piše: „Banijsku bunu od 1751 vodio je Tešo Kijuk. Umro je u tamnici u Puli. Nuđena mu je sloboda ako prizna novu graničarsku „regulu“. No, nije htio. Za te bune, spaljen je jedini srpski manastir na Baniji Komogovina.”

Manojlo Grbić u 1. knjizi „Karlovačko Vladičanstvo“, navodi podatak na 271. str. da je vladika Atanasije Ljubojević po povratku sa Krušedolskog sabora „Obično je prebivao u Komogovini i u Metku, gdje je dogradio vladičanski dvor… Dolazio je i u Plaški, te bi prebivao u onoj kuli, što je bila podignuta radi obrane više Dretulje.”

U komogovinskoj crkvi sačuvale su se samo tri starije pojedinačne ikone:

-Bogorodica (XVIII vek, veličine 45×35) na prostolu, u desnoj ruci drži skiptar, a levom na kolenu pridržava „državu“. Hristos-mladenac sedi joj usred krila i obema rukama blagosilja.

-Sv. Nikola (s: otacЬ nikolae– XVIII vek 42×33) u felonu i omoforu sa mitrom na glavi. U gornjim uglovima su Hristos sa knjigom i Bogorodica sa omoforom.

-Sv. Nikola (XIX vek 80×58) u sakosu.