Tamo, daleko je Sunce!

Može li u ovom svijetu išta svjetlije i svetije da bude od nesebičnog, gotovo bezbrižnog i srećnog umiranja za svoju Otadžbinu, svoju zemlju, svoj kućni prag, na kome se i danas nakon više od jednog vijeka probija nedirnut vremenom, eho nejači i žena, dok ispraćaju goloruke, golobrade i odlučne seljake da stoički odbrane kućno ognjište i na njemu sve što imaju!

Bez bučnih jecaja i dugog pozdravljanja, zakoračili su u plamenu borbu za opstanak. Jedan mali, nedovoljno ozbiljno shvaćen srpski narod, uspio je krvavim i zlatnim slovima da ispiše prošlost, sadašnjost i budućnost Srbije, njenog naroda i čitave Evrope. Bat sjajnih koraka, naizgled malog i nemoćnog čovjeka, uspinje se uz vrhove surovih i hladnih planina, povezujući sva tadašnja i sva buduća pokolenja, nebeskom radošću i dubokom tajnom neprolazne vječnosti. Taško da išta može biti potresnije od zanosa čistog muškog srca ponesenog uzvišenim osjećanjima nade, odlučnosti, čekanja, očiju punih tuge dok preleću pogledom kamenjare po kojima se pentraju, krčeći put do Albanije, do Krfa, do Kajmakčalana, do Solunskog fronta, do  slobode!

Ovo je tek jedan pokušaj pera da uznese makar blijedim kazivanjem ali velikom žudnjom, istinu o čudesnom i neshvatljivo uzvišenom maršu ka besmrtnosti i zahvalnost za slobodu.

Milivoje Ivanović iz malog sela Prkosava, ušuškanog između Aranđelovca i Lazarevca, sa svoje  dvadeset i tri  godine, u jednu ruku uzima krst,  dok  drugu polaže na srce, svetačkom mirnoćom i nečujnim zakljinjanjem u osvajanje blistave, sjajne i svete slobode koju bez uzmicanja i žaljenja sopstvenog života, valja osvojiti. A, dubinom te mlade ličnosti, širi se  miris jabuka, pečenog hljeba umješenog majčinom rukom, zov poznatog djevojačkog zanosa, mekoća njenih pletenica i smijeh koji se gubi u toploti mladićkog srca, obuzetog ljubavnom groznicom. U vazduhu se razaznaje čudan sudar dvije krajnosti, života i končine, koje se isprepliću poput rijeke u svom koritu.  Izvor i njeno uviranje u nepreglednu bujicu koja teče u bezvremenskom proticanju, ispredajući najčudesnije priče generacija koje je dočekivala i ispraćala u svom trajanju.

Milivoj je te jeseni sa dvadeset tri godine krenuo u Balkanske ratove. Otišao je praćen jesenjom kišom i uzdasima oca Miloša, majke Đurđije, mlade supruge Nerandže, koju je na neki uzvišen način, zvao Nerom, i novorođene Anke, a vratio se u ljeto dočekan avgustovskim mirisom pokošene trave, siromaštvom koje se duboko uvuklo u selo, uzdahom olakšanja supruge i roditelja, i prvim koracima male Anke.

Predah od Balkanskih ratova je bio kratak i nedovoljan da se duša nasiti odmora, mirisa oranja i zrelih plodova koji su te godini rodili kao nikada do tada.

Austrougarska 1914. objavljuje rat Srbiji, smatrajući da je ubistvo princa Ferdinanda od strane Gavrila Principa, dovoljan povod  da joj se objavi rat.

Milivoje poput hiljade i hiljade ostalih vojnika staje pod zastavu Otadžbine i odaziva se svetoj  dužnosti odbrane. Sa kolikom se  odlučnošću  svaki Srbin, svaki seljak od najmlađeg do najstarijeg odazvao, govori epsko stradanje i srpska Golgota mnogo slabijeg, malobrojnog i nenaoružanog naroda u odnosu na nadmoćnog neprijatelja koji je bio odlučan u samo jednoj premisi!

-Srbija mora nestati!

Milivoj kao iskusan vojnik- prvopozivac, dobija raspored da se javi u 7.puk Dunavske divizije kao artiljerac na topu, pod komandom njegovog imenjaka, pukovnika Milivoja Anđelkovića – Kajafe. Inače 7.puk je sačinjavao vojnike, seljake iz Lazarevca i okoline.

Milivoj Anđelković – Kajafa rođeni beograđanin bio je strog koliko prema sebi, ništa manje i prema drugima, ali je bio častan oficir blistave vojničke karijere koji je imao osjećaj za ljude. Njegovi vojnici su mu upravo zbog toga bili odani do srži, te je Dunavska divizija prvog poziva uz Toplički gvozdeni puk, bila jedna od najboljih jedinica srpske vojske.

Ljeto rascvjetano u zanosu mirisa kajsija, bresaka, ječma što su se zlatila po njivama, opojne sladosti ruža, u Milivoju je unijelo čežnjivu potrebu da uz zvuke frule i blistava jutra živi daleko od muke, granata, umiranja i straha od smrti, koju je iskustveno osjećao oko sebe. Sjećanja na pogibije ali i veličanstvenu pobjedu nad Turskom, sa kojom se hiljadu devetsto trinaeste vratio svojoj kući, bila su još tako svježa. Obučen u vojničku uniformu pozdravio se sa svojima mirno i bez žurbe. Žena je stajala ćutke, gledajući u svog domaćina plašljivim pogledom u kome se nazirala molba da joj se živ vrati.

Te 1914.godine  duž cijele Srbije nije se mogao naći pogled majke, supruge, sestre, u kome nije bila istovjetna bol pritisnuta strepnjom i težinom pri pomisli, da ih možda poslednji put grle i vide.

Oklijevajući prislonio je Nerinu glavu na svoja prsa i poljubio je u tjeme, osjetivši u nozdrvama miris njenih crnih pletenica. Poželio je da ostane tako spojen ljepotom svoje žene i posebnim doživljajem tog julskog dana, u kome se uspinjao sladunjav i suptilan miris ruža, koji je isparavao u vazduhu u kome je vrućina drhtala poput svilene ženske marame, posute parfemom.

Austrougarska ofanziva na Srbiju trajala je dvadeset sedam dana. Glavne operacije odvijale su se na slivu rijeke Jadar, potom na planin Cer. U noći između 15.i 16. avgusta između dijelova 21.austrougarske divizije i dijelova Kombinovane divizije, u ogorčenim noćnim borbama kod Tekeriša, Srbi su primorali austrougarske snage na povlačenje. Front se stabilizovao nakon neposredne intervencije Stepe Stepanovića koji je uvođenjem Moravske 1.divizije odbacio 9.Austrougarsku diviziju i zauzeo Begluk. Povlačenje preko Drine razbijene austrougarske snage otpočele su u noći 19.- 20. avgust i nastavile cio sutrašnji dan. U noćnom napadu, na istočnim padinama Cera, porazio je 21. diviziju austrougarskog 8. korpusa čime je omogućio pobjedu Srba u Cerskoj bici. Za tu savezničku pobjedu nad Centralnim silama, 20. augusta 1914. godine, nagrađen je  je  činom  vojvode.

Njegova armija je u bici na Drini požrtvovano branila Mačvu, uspješno odbijala više koncentričnih napada nadmoćnijih austrougarskih snaga, prikovala Poćorekovu Petu armiju za obale Drine i Save i mjesecima iscrpljivala i trošila njene snage.

Predah koji je bio isuviše kratak i nedovoljan, popunjen je igranjem kola, pisanjem pisama koja su sa čežnjom ispisivali na komadu hartije obećavajući svoj povratak u slobodi, i pripremom za bitku. U tim trenucima predaha vojnike je obuzimao čudan osjećaj radosti što mogu u miru da legnu na zemlju i razmišljaju o svemu što ih je pritiskalo. Briga šta je sa njihovim najdražim kod kuće, mogu li majka i žena da nahrane gladnu čeljad , imaju li sa čim? Gotovo svaka srpska kuća imala je obavezu da sve pokretno stavi u službu Otadžbini. Bogatiji koji su imali volove i konje, vodili su sa sobom. U to vrijeme sa konjicom se probijalo po ratnim frontovima, a konj je bio najodaniji i najvažniji drug vojniku. Tereti, hrana, oružije, sve se tovarilo na konjska i volovska leđa.

U jednom takvom predahu Milivoje odluči da se javi svojima, da im napiše pismo i oglasi se da je još živ.

-Dragi moji, javljam vam se da sam živ. Potisnuli smo Austrougare sa planine Cer, čak do Drine, te među nama vlada velika radost. Komandant Stepa Stepanović unapređen je u čin vojvode. To nam svima diže snagu. Među našim vojnicima bilo je mnogo gubitaka, ali među njima bogme, mnogo više. Odbranićemo našu Srbiju i nastaviti tamo gdje smo prekinuti. Imate li šta jesti? Kako vam je zdravlje? Jel počela Anka govoriti? S milim Bogom neka nas milost božija čuva. Vaš Milivoje-

Najstrašnija bitka počela je već 7. septembra 1914.godine. Trajala je pedeset pet dana tokom druge Austrougarske ofanzive.

Ta jesen bila je izuzetno maglovita, kiša je pljuštala često, bitka se vodila u oblacima. Srpski zakloni u drugoj liniji su kao lastavičja gnijezda visili na najstrmijim padinama gdje nije mogla da pogodi austrijska artiljerija. Zato su Austrougari koristili zapaljive granate i bojne otrove, i to su srpski vojnici izdržali, uprkos očajnom snadbijevanju. Stepa Stepanović u to vrijeme ogorčeno piše vladi u Nišu:

-Trupe operativne vojske trpe najveću oskudicu u odjeći, obući i logorskoj opremi. Ogroman broj obveznika ratuje u svom dotrajalom seljačkom odijelu. Ima pukova koji polubosi prelaze formiranim marševima ogromna rastojanja i potpuno bosi stupaju u borbu!

Na žalost poslije će izaći na vidjelo da su ratni liferanti naplaćivali opremu koja nije stizala na front, a saveznici nisu slali municiju koju su obećali ako srpska vojska napadne Austrougarsku preko Srema, po cijenu strašnih žrtava.

U tih pedeset pet dana borbe koja je trajala od 06.septembra – 15. novembra (ovaj boj je bio sastavni dio bitke na Drini), bilo bi nemoguće nepomenuti bitku koja je prozvana “ crni vikend“ – bitka na Mačkovom kamenu koja je trajala svega četiri dana , a donijela tako strašne gubitke u ljudstvu i naoružanju.

Od 18.- 22.septembra 1914.godine, Dunavska Prva divizija ostaje bez oficira,komandanata pukova i bataljona uz velike gubitke u ljudstvu. Uprkos svemu, austrougarska pješadija nije uspjevala da ovlada planinama Gučeva do Mačkovog Kamena. Na platou od 500 kvadratnih metara ostalo je zauvijek preko 800 srpskih vojnika i oficira. Poginulo je 118 oficira,pet komandanata pukova,sedamnaest komandanata bataljona Dunavske divizije, pa je ova bitka prozvana i “ oficirskom bitkom“. Pored ovoga bilo je još oko 5700 ranjenih i za borbu onesposobljenih srpskih vojnika. Očevici su zabeležili da je Mačkov Kamen bukvalno bio prekriven tijelima dvije vojske koje su u smrti bile izmješane. O žestini tih borbi najrječitije govori slika obostranog ogorčenog rvanja, klanja, borenja prsa u prsa, gdje su bajoneti lomili kosti ratnika, kundaci razbijali lobanje, zubi zarivali u meso, a prasak bombi i granata zagušivali bojnu viku i jauke.

Porazom u operaciji na Mačkovom Kamenu, srpska vojska se našla u teškom položaju primorana na povlačenje pod borbom, suočena sa nedostatkom artiljerijske municije, manjkom hrane, odjeće i obuće i što je možda bilo i najgore sa velikim padom morala. Paralelno sa vojskom pred zvjerstvima austrougarske vojske povlačio se i narod koji je dodatno otežavao povlačenje. Mnogi srpski vojnici koji su bili iz oblasti koje je zauzela austrougarska vojska, napuštali su svoje jedinice da bi smjestili svoje porodice na sigurno, nakon čega su se vraćali, što je još više poljuljalo moral srpske vojske. Sve ove činjenice jasno su ukazivale da je srpska vojska i sama Kraljevina Srbije pred propašću, i da nema mogućnosti ni da se austrougarsko napredovanje zaustavi, a kamoli da se krene u protivnapad. Dodatni teret predstavljalo je i vreme, koje je  onesposobilo kretanje po blatnjavim putevima zapadne Srbije i koje će se pokazati kao jedan od najboljih saveznika srpske vojske, mada je veći dio bio mokar do gole kože, zbog manjka šatorskog platna.

U noći 14.novembra komandant I armije general Petar Bojović biva ranjen i zbog toga je povučen sa dužnosti. Na njegovo mesto biva postavljen general Živojin Mišić  dotadašnji pomoćnik načelnika štaba Vrhovne komande, Radomira Putnika.

Peta armija Austrougarske Balkanske vojske imala je glavni zadatak da ovlada visovima na desnoj obali Kolubare i da obezbjedi prugu Obrenovac – Valjevo. Austrougarski ratni plan je bio da ovlada visovima desno od Kolubare, da obezbjedi prugu Valjevo –Lajkovac– Obrenovac, kako bi bezbjedno mogli da doturaju materijal Balkanskoj vojsci, a potom da osvoje Beograd i da nastave nadiranje prema jugu veliko-moravskim pravcem. Plan je predviđao da se Beograd napadne i osvoji 20. novembra. Poslije toga većina snaga bi se prebacila moravskim pravcem. Glavni udar na srpske položaje na Kolubari trebalo je da izvede Peta armija, pomognuta 13. korpusom Šeste armije. Glavnina Šeste armije imala je zadatak da krene prema Beogradu i da sa sjevera stegne obruč.

Austrougarska Balkanska vojska sa oko 200.000 vojnika krenula je 16.novembra 1914.godine u opšti napad na front srpskih armija.

Srpska vojska dobila je zadatak da rovove što više približi rovovima neprijatelja, kako bi onemogućila protivnika da koristi jaču artljerijsku vatru iz straha da ne pogode sopstvene rovove. Dva dana pred početak bitke, u noći 14. novembra komandant I Srpske armije Petar Bojović, biva ranjen u nogu.

Kolubarska bitka počinje 16.novembra 1914. godine, kada su se srpske trupe povukle na desnu obalu Kolubare  Ljiga, i prema naredbi vrhovne komande počele da utvrđuju položaje, u pokušaju da tu zaustave prodor austrougarskih snaga. Najteže stanje na frontu bilo je u 1.armiji koja je morala da se povlači po brdsko planinskim predjelima zavejanim snegom. Takođe je stigla naredba da se svi mostovi na Kolubari unište, radi onemogućavanja daljeg prodora neprijatelja. Srpska vrhovna komanda (SVK) se nadala da će joj nabujele reke i močvarne obale pomoći u zaustavljanju prodora, te izdaje direktivu da se kota Čovka  mora po svaku cenu zadržati, jer je planirala da sa tih pozicija krene u protivnapad. Austrijanci su pokušali da pređu Kolubaru, ali teškim mostovim trenovima praktično je bio onemogućen prelaz, a topovi koje su vojnici vukli upadali su u kaljugu do glavčine točkova. O stanju na frontu Dimitrije Tucović kao učesnik bitke zabeležio je u svom ratnom dnevniku

-(13. novembar) Jutros nam osvanuo sneg.  (17. novembar – Vrače brdo)  Ne zna čovek da li tome da se raduje ili da žali… Na istim smo položajima. Čim svanulo, neprijatelj se približava Kolubari, što je izazvalo veliku vatru sa naše strane. 18. novembra je napad 21. landver dvizije u pravcu Lazarevca i sela Šopića zaustavljen jakom vatrom Timočke divizije I poziva na prostoru između Kolubare i linije selo Šopić i Lazarevca, gde su bili izloženi bočnoj artiljerijskoj vatri Šumadijske divizije I poziva sa desne obale Peštana. Iako tučena jakom artiljerijskom vatrom levog krila 2. srpske armije, 9. divizija 8. korpusa je uspela da se tokom 18. novembra prebaci preko Kolubare kod Belog broda. 73. puk čije su se trupe ukopale u podnožju Vračeg brda su štitile podizanje pontonskog mosta, koje je započelo čim je pao mrak. (19. novembar) Sinoć smo smenjeni sa predstraže. Od zime se ruke ukočile. Ali došli smo u rezervu na mesto koje je sto puta gore. Došli smo po noći. Ona bedna legala koja smo napipali po mraku puna vode. Uznemireni i očajni vojnici pipaju po mraku po trnju, eda igde suva mestanca uzaman. Celu noć oni su prečučali pod nastrešnicama, cvokoćući od zime i proklinjući sudbinu.-

Dimitrije Tucović je kasnije na Vrače Brdu poginuo kao komandir 1. voda 1. čete 4. bataljona 1. puka Moravske divizije prvog poziva 20. novembra 1914. godine u borbi na zapadnom delu Vrače brda, u rejonu sela Ćelije na desnoj obali reke Kolubare, okolina Lajkovca.

-Neću ni sada, kao što nisam nikada, ni pomišljati da sebe sklanjam od sudbine koja prati ceo narod – napisao je Dimitrije Tucović, uoči smrti, svom ocu… Metak ga je pogodio u srce i to kroz ratni dnevnik koji mu je bio u džepu uniforme. Tucović se samo bez glasa stropoštao, a vojnici su ga odneli u šatorskom krilu i sahranili. Srpske trupe uspjele su da zadrže Austrougare nekoliko dana zbog loše procene Oskara Poćoreka da su tu stacionirane srpske zaštitnice.  Zbog toga on 20. novembra u borbu uvodi 15. i 16. korpus VI armije:

Uvođenje novih snaga primoralo je I armiju (koja je bila brojčano nadjačana) da se povlači i ona u noći 21. na 22.novembar zauzima nove položaje na grebenu Suvobora, ali već tokom popodneva 22.novembra na liniju fronta izbijaju Austrorugari. Živojin Mišić počinje da planira protivnapad sa Suvoborskih položaja, ali zbog teškog stanja u Maljenskom odredu odustaje od te ideje, što se pokazalo kao dobra procjena, jer austrougarska vojska već 24.novembra u ogorčenoj borbi razbija Maljenski odred (u borbi je poginuo i komandant odreda). Ovaj poraz primorava lijevo krilo I armije na povlačenje na liniju Igrište – Babina Glava – Podovi. Napredovanje austrougarskih trupa nastavlja se zauzećem kote Čovka, zbog čega se Moravska divizija Prvog  poziva povlači na Kremnicu, što primorava povlačenje desnog krila III armije.

Živojin Mišić 26. novembra ocjenjuje situaciju u kojoj se I armija nalazi kao jako lošu  i stoga se odlučuje na kontraofanzivu.

Silovita srpska odbrana i kontraofanziva obilježavaju ovu najznačajniju odbranu i pobjedu srspke vojske  ali i velike gubitke u ljudstvu sa obe strane, te je obilježila cijeli novembar, i konačan slom austrougarskih trupa.  Austrougarska vojska je protjerana sa srspkih teritorija  i konačno 12. decembra okončane su operacije u Kolubarskoj bici. Tokom noći , austrougarske trupe su napustile Beograd, koji je  15.decembra oslobođen, čime su okončane borbe na balkanskom ratištu tokom jeseni 1914.godine.

Kolubarska bitka ušla je u istoriju ratovanja kao jedinstven primjer da se vojska, kojoj je predviđen potpun slom, za kratko vrijeme reorganizuje, pređe u kontraofanzivu i nanese neprijatelju odlučujući poraz. Taktika pregrupisavanja samo I armije i koncentrisanog udara na VI armiju (koja je bila razvučena na širokom frontu) koju je izveo Živojin Mišić, danas se izučava na vojnim školama širom svijeta.

Kolubarska bitka je značajna i po tome što obe vojske u operacijama nisu imale strategijske rezerve, kojima bi mogle da ojačaju svoje linije tamo gdje je to neophodno, već su to postizale prebacivanjem snaga sa jednog na drugi dio fronta.

Bitka je imala značaj i na globalnom planu. Silovita srpska pobjeda odložila je ulazak u rat Bugarske, koja se spremala da uđe u rat na stranu Centralnih sila, računajući da je Srbija poražena i da će bez borbe doći do teritorija oko kojih je protiv Kraljevine Srbije godinu dana ranije vodila Drugi balkanski rat. Srpska pobjeda je doprinjela odluci Kraljevine Italije da uđe u rat na strani centralnih sila.

Poslije pobjede srpske vojske general Živojin Mišić je unaprijeđen u čin vojvode.

Protivnik i njihove savezničke sile su  vidjele da u srpskoj vojsci imaju  veoma ozbiljnog protivnika, i pobjeda nad nadmoćnim neprijateljem imala je ogroman odjek u svjetskoj štampi. Kraljevina Srbije i srpska vojska su počele da upisuju svoje ime u istoriju, zlatnim slovima!

Francuski predsednik je čestitao regentu Aleksandru zadivljujuću pobjedu, Ruski car Nikolaj II se oglasio povodom pobjede i prenio svoje divljenje i zadovoljstvo zbog pobjede nad jednom moćnom i velikom silom Austrougarskom. Svjetska štampa je brujala veličanstvenim naslovima:

-Čuđenja  i divljenja  je dostojan jedan  mali narod koji je do nogu potukao jednu tako moćnu carevinu koja je pognute glave i sa ogromnim gubitcima napustila Kraljevinu Srbije – bio je samo jedan od naslova svjetske štampe, pa čak i onih koji su već štampali posmrtne liste za Srbiju i smatrali da je pobjeda nad njom već okončana.

Od pobjede Srbije u Kolubarskoj bici tog decembra 1914.godine pa sve  do jeseni 1915.godine vladalo je zatišje.

Srbija je u 1915.godinu ušla sa veličanstvenim vjencem pobjede ali i tragičnim vjencem mučeništva zbog ogromnih gubitaka i stradanja u 1914.godini. Porušena su sela i gradovi, ubijen srpski narod koji je ostao na svojim ognjištima,  porušeni vitalni objekti , mostovi, neizliječeni brojni ranjenici a posebna pošast koja je zadesila srspku vojsku je pjegavi tifus koji su prenijeli zarobljeni mađarski vojnici. Bolest je zatrpala bolnice te je zbog tolike hrabrosti  i pobjede srspke vojske, u svijetu bio sve  izraženiji apel da se pomogne srpskoj vojsci i ranjenicima. U Srbiju stižu zdravstvene ekipe sa sanitetskim materijalom, neophodnim lijekovima , no na žalost tifus odnosi stotine hiljada ljudskih života i Srbiju  u to vrijeme nazivaju „zemljom smrti“.

Njemačka i Austrougarska su željele da izbjegnu otvaranje fronta na Balkanu te Srbiji stiže ponuda o separatnom miru. Dilema je bila više nego velika. Sa jedne strane nezavidan položaj Srbije koja je već vidno oslabljena i ranjena, te prihvatanje separatnog mira koji ni najmanje nije obećavao ništa dobro Srbiji, a sa druge strane odbijanje ponude i ulazak u rat sa Njemačkom i Austrougarskom. Bez obzira na očajnu situaciju, Srbija se odlučuje  na odbijanje ponude i ulazak u rat sa velikim silama, smatrajući da je separatni mir potpuno neprihvatljiv ukoliko se uzme u obzir ako Njemačka iznese pobjedu nad srpskim saveznicima, da će izgubiti, ne samo  teritorije koje su im ponuđene, već i državnost i nestanak Srbije! Nakon te odluke njemački car se obraća svojim vojnicima i upozorava da je Srbija i po ljudstvu,  naoružanju i snazi, vidno rasuta i razbijena gubitkom tolikog ljudstva, vojske i porušenih sela i strateških važnih objekata, ali da ih to ne zavarava jer je to zemlja “ potpuno, potpuno  nepredvidiva koja raspolaže takvim vojničkim sposobnostima koje se svrstavaju u nadljudske!“

U septembru mjesecu  Njemačka i Austrougarska potpisuju sporazum sa Bugarskom. Već oktobra mjeseca Njemačka koja broji više od pola miliona vojnika, napada Srbiju. To je bilo 05.oktobra 1915.godine.

Slika Srbije ranjene, izlomljene i iscrpljene u kojoj se kolone i kolone žena, djece i vojnika sa svom raspoloživom pokretnom imovinom od stoke do najmlađeg djeteta, po kaljavom putu u nepreglednim kolonama kreće,ostaće upamćena kao najpotresnija slika  koja je jedan narod zadesila. Sva ta masa slila se na Kosovo da bi  izbjegla  okruženje. Čitav vojni vrh koji se danima prije toga  nalazio pred ogromnom dilemom – šta dalje, kretao se u skoro izvjesnu smrt kojoj se opirala tanušna nada da će možda ipak uspjeti ostvariti pobjedu dočepaviši se Jadranske obale. Kapitulacija nije dolazila u obzir, ona bi značila gubitak državnosti a  Mišićev prijedlog da se kontra udar  izvede, bio je neizvodljiv s obzirom na brojno nadmoćniju silu koja je napala Srbiju. Jedini izlaz je bilo povlačenje cijele jedne države preko Albanije do Jadranske  obale gdje će po dogovoru da ih sačekaju saveznici i pomognu da se oporave, nakon čega bi se oporavljena srspka vojska pridružila saveznicima na Solunskom frontu. Srpska vlada postiže dogovor sa albanskim predsednikom  Esad Pašom, o  bezbjednom prelasku srpske vojske i naroda preko Albanije. On daje garanciju da niko od Albanaca za to vrijeme neće napadati narod i vojsku .

Tog decembra 1915.godine  počinje epska drama jednog malog naroda koji je bio prinuđen da krene u proboj preko čitave Albanije u surovim zimskim uslovima. Njemačka vlada je već otpisala postojanje Srbije i njene vojske. Golgotski marš čitave države je krenuo. Put koji je vodio u nestanak jednog čitavog naroda ili pak čudo vaskrsenja, u koje   niko od  neprijatelja,  čak ni saveznika nije povjerovao, počeo je. Gonjen, promrzao i ostavljen narod je  uporno i teško koračao, gazeći dubok snijeg ,  nalikujući  nekim čudesnim bićima iz drame ili Šekspirove tragedije, ali sa nadom da su svakim korakom iza tih brda bliži slobodi i spasenju. Tu je granica iza koje se ostavlja sve što se ima, a ispred ocrtava sve što se ljudsko u čovjeku  duboko nada da će biti! Granica koja ni u jednoj ljudskoj istoriji nekog naroda nije tako surovo nedokučiva kao ova. Granica koja to možda i nije! To je zapravo mjesto sa koga se visoko do neba uzdiže  tuga, stradanje, dječije suze i patnja naroda koja nije bila jača od želje da se lična sloboda i Otadžbina, ne poklone tuđinu!

Za čovjeka zdrave pameti, uslovi pod kojima je proboj, u tih mjesec dana  trajao, bio je nezamisliv. Smrt i surovi zimski  uslovi  bili su nemilosrdni. U snijegu, prteći cjelac ostajali su stari, djeca, čitave porodice, vojnici. Umirali od gladi, studi i iscrpljenosti ostajali su u gustim smetovima u tim surovim Albanskim pešatarama. Pa, kao da ni to nije bilo dovoljno, uprkos obećanju Esad Paše da Albanski stanovnici neće dirati nejač i vojsku, struje nenaklonjene njegovoj politici, presretali su izgladnjelu kolonu i surovo ih ubijali. Činilo se da je i sam Bog okrenuo leđa Srbiji.

Pored gladi, slabe odjeće i obuće, smrzavanja, najveći neprijatelj koloni je bio san koji ih  je zaticao u hodu, zaskakao ih vješto i podmuklo kad bi sjedali malo da odmore. Posrćući od umora i dugog marša, bola u nogama i smrzavanja udova, vojska, mladići, djeca u naručju majki i starci su usput zastajkivali, sjedali pored rijetkog golog drveća želeći samo malo prikupiti snagu, zatvarajući oči. Prepuštali su se snu kao slatkoj i opasnoj zavodnici kojoj više nisu uspjevali da se otrgnu. Očima je bilo meko a tijelo je umireno nalazilo spokoj odlazeći u  bijelu smrt. Većina je skretala pameću i sam smijeh koji ih je obuzimao u tim dugim kolonama gubio je svoje prvobitno značenje. Smijeh je izgledao tako neprikladan i dobio je zastrašujući oblik od koga su se mnogi sklanjali, zazirali,  žalili one koje je zahvatao taj duboki bijeg duše  koja nije mogla izdržati te muke. Milivoj se  poput mnogih svjesno borio sa snom. Želju za životom je održavala pomisao da će se sastati ponovo sa njegovom Nerom, Ankom ,majkom i ocem. U mislima je vodio dugočasovne razgovore sa njima, ispitivao ih, pričao im o  protekli bitkama u detalje, smiješio se od radosti pri pomisli na njegove oranice koje žudno piju ljetni pljusak poslije koga ječam buja i polja mirišu na rodnu godinu.

Iznureni vojnici,kolone preživjelih živih leševa koji su uspjeli preći Albaniju, ulazila je  u Skadar.  Kao da je ih je zla kob gonila, crna lica ugašenih pogleda, bez ikakvog glasa i negodovanja, bez ikakve žalbe na usnama, vukli su svoja mršava tijela. Oko Skadra i Drača, nalazilo se oko 180.000 izgladnjelih iznurenih ljudi koji su u ropcu izgovarali samo jednu molbu

-Hljeba… Hljeba…

Na žalost tu na domaku spasa, dolaskom na Jadransku obalu, po kozna koji put  srpski narod i vojska se susreće sa novim udarcem. Saveznici nisu obezbjedili nikakvu obećanu bazu i  pomoć u hrani, lijekovima, obući i odjeći. Tu, na domaku spasa hiljade i hiljade preživjelih je u uzaludnoj nadi da će dočekati brodove spasa, umirala pogledom uprtim u beskrajnu vodenu površinu. Srpski seljak je tu, na  toj obali  prvi put ugledavši more, nalazio i smrt, iscrpljen čekajući brodove spasa i parče hljeba. Njihov dolazak je u  nevjerici  dočekan od strane neprijatelja ali i saveznika. Niko nije vjerovao da će živi ugledati obalu Jadrana. Danima su uzaludno čekali brodove spasa. Tek na energično djelovanje ruskog cara Nikolaja II i ultimatuma ukoliko se srpska vojska ne izbavi iz Albanije, Rusija raskida savez sa tantom i sklapa separatni mir sa Njemačkom! Francuska vlada donosi odluku da se srpska vojska i narod prebace u Bizertu na oporavak. Među 1200 vojnika naugroženijih bio je i Milivoje. Ostatak naroda i vojske se prebacuje na grčko ostrvo Krf. Sa jedne strane počinje oporavak vojnika u Bizerti, dok za ostatak  srpske vojske i naroda, započinje nova Golgota. Saveznici Talijani odbijaju na brodove ukrcati Srbe, pravdajući se strahom od bolesti, te prihvataju samo  zarobljene austrougarske vojnike koje su Srbi vodili sa sobom. Za iscrpljene, izgladnjele i bolesne Srbe,  počinje novi marš dug dvije stotine  kilometara. Ta nova stradalna  epopeja završava brojnim leševima u novom osvajanju Albanskog prostora. Nakon novog uspjeha srpskog izgladnjelog naroda, Italija ponovo  zadaje udarac srbima ne puštajući ih da prođu Valonu  zbog navodnih zaraznih bolesti. Drže ih deset dana gladne i iscrpljene na domaku hrane i jela, sve dok odlučne Francuske snage nisu naredile da se ostatak preživjelih ljudi pusti. U tom podmuklom i otvoreno neprijateljskom potezu, navodno savezničke Talijanske vlade , četiri stotine mladića, regruta umire od gladi i zauvijek ostaje tu.

Milivoje pored svih vojnika koji su stigli u Bizertu dobija njegu i tretman koji ga polako ali uspješno oporavlja. U tom dugom oporavku piše pismo Neri opisujući sve strahote prelaska vojske i naroda preko Albanije.

-Bilo je nečeg veličanstvenog u toj bjelini. Kao da je svu smrt i stradanje činila manje strašnom i teškom, usudio bih se čak reći i bolnom. Nekako je sva ta dremljiva lica činila čistim ,sterilnim, nevinim, spokojnim i blagim. Usput sam nailazio na pojedince koji su čak i u hodu zaspivali. Kao u bajci u kojoj zla čarobnica zaledi kolonu na sto godina. Mislio sam na Anku, na tebe i tvoje pletenice koje ti nestašno poskakuju po leđima dok kupiš sijeno i trpaš u stogove. Čini mi se da niko tako uredno i vješto nije umio pripraviti stog kao ti. Ovi razgovori sa tobom su mi davali  budnost, toplotu oko srca i osjetćao sam  da mi krv struji  utrnulim udovima koje već danima nisam  osjećao. Borio sam se sa snom! Zanimljivo koliko nam je tada  san bio neprijatelj. Dodatnu teškoću su mi stvarale  ledenice koje su se skupljale po trepavicama i otežavale  mi kapke dok sam se  borio da ih držim otvorene. Ti prokleti komadići leda su mi  gurali očne kapke ka dole. Gore- dole, gore – dole borio sam  se  nekoliko sati sa tom mukom. Oko mene su ljudi uveliko zaostajali. Padali su , nemajući snage da se dignu. Više niko nije  ne pokušavao da im pomogne. Ljudi nisu imali   snage ni za sebe. Otupili ravnodušnošću koja ih vuče u slatku, bijelu smrt. Ponekad mi se dešavalo da osjetim da me nešto snažno gurne u leđa i onda se razbudim i nastavim da razgovaram sa tobom. Duž uskih klanaca kojima se ne mogu mimoići ljudi i konji, ljudi su  puštali konje da se uz jezivo rzanje i krike sunovraćuju u dno bezdana. Oko mene je samo smrt. Ipak u toj izvjesnoj smrti koja se šunjala i nadamnom, pored jednog drveta u  koloni smrti vidio sam veličanstven i nestvaran prizor. Nekoliko vojnika poleglih oko drveta zauvijek usnuli, dok im mećava pokriva tijela i polako ih zatrpava, a pored njih guslar modrim, smrzlim prstima koji će sigurno otpasti od zime,  provlači gudalo po guslama  i svom snagom pjeva o hrabrosti srpskih vojnika. Te riječi su nas ohrabrile i nosile kroz ledene albanske gudure do obale spasa. Tada smo opet povjerovali da nas Bog nije zaboravio u onoj bjelini. –

Sa druge strane Srbi koji su prebačeni na Krf preplavili su svojim izgladnjelim i iznurenim tijelima jedan od najljepših ostrva Mediterana. U to vrijeme na ostrvu je bilo sto hiljada žitelja, a u samom gradu Krfu, trideset hiljada stanovnika. Krfljani su bili šokirani kada su vidjeli tu silu izmučenih ljudi u ritama koji su  brojnošću “ okupirali“ ostrvo. Do 21.februara na „ostrvo spasa“  se iskrcalo oko 150.000 ljudi. Tu su mnogi umirali usljed iznurenog i pregladnjelog organizma, bolesti i zaraze, prejedanja i  ostajali su zauvijek na ostrvu Krf i Vid . 1200 vojnika koje su u početku sahranjivali u plitkim ,kamenim grobnicama na obali ostrva, tu je dobilo vječni dom. Kako je umiranje bilo svakodnevna pojava, kamene grobnice su postale pretpane. Prizori do tada neznani  u iskustvu ljudskog roda, nosili su za sobom pitanje – da li je baš sve tako moralo biti?- Danima su  leševi barkama prevoženi sa Krfa na ostrvo Vid i spuštani u plave morske dubine u zajedničku grobnicu, nazvanu „Plava grobnica“. Plavu grobnicu je potresnim stihovima opjevao Milutin Bojić u istoimenoj pjesmi.

Stojte, galije carske! Sputajte krme moćne,
Gazite tihim hodom!
Opelo gordo držim u doba jeze noćne
Nad ovom svetom vodom.

Tu na dnu, gde školjke san umoran hvata
I na mrtve alge tresetnica pada,
Leži groblje hrabrih, leži brat do brata,
Prometeji nade, apostoli jada.

Zar ne osećate kako more mili,
Da ne ruši večni pokoj palih četa?
Iz dubokog jaza mirni dremež čili,
A umornim letom zrak meseca šeta.

To je hram tajanstva i grobnica tužna
Za ogromnog mrca, kô naš um beskrajna,
Tiha kao ponoć vrh ostrvlja južna,
Mračna kao savest hladna i očajna.

Zar ne osećate iz modrih dubina
Da pobožnost raste vrh voda prosuta
I vazduhom igra čudna pantomina?
To velika duša pokojnikā luta.

Stojte, galije carske! Na groblju braće moje
Zavi’te crnim trube.
Stražari u svečanom opelo nek otpoje
Tu, gde se vali ljube!

Jer proći će mnoga stoleća, kô pena
Što prolazi morem i umre bez znaka,
I doći će nova i velika smena,
Da dom sjaja stvara na gomili raka.

Ali ovo groblje, gde je pogrebena
Ogromna i strašna tajna epopeje,
Kolevka će biti bajke za vremena,
Gde će duh da traži svoje korifeje.

Sahranjeni tu su nekadašnji venci
I prolazna radost celog jednog roda,
Zato grob taj leži u talasa senci
Izmeđ’ nedra zemlje i nebeskog svoda.

Stojte, galije carske! Buktinje nek utrnu,
Veslanje umre hujno,
A kad opelo svršim, klizite u noć crnu
Pobožno i nečujno.

Jer hoću da vlada beskrajna tišina
I da mrtvi čuju huk borbene lave,
Kako vrućim ključem krv penuša njina
U deci što klikću pod okriljem slave.

Jer tamo, daleko, poprište se zari
Ovom istom krvlju što ovde počiva:
Ovde iznad oca pokoj gospodari,
Tamo iznad sina povesnica biva.

Zato hoću mira, da opelo služim
Bez reči, bez suza i uzdaha mekih,
Da miris tamjana i dah praha združim
Uz tutnjavu muklu doboša dalekih.

Stojte, galije carske! U ime svesne pošte
Klizite tihim hodom!
Opelo držim, kakvo ne vide nebo jošte
Nad ovom svetom vodom!

Krajem februara zaustavljen je pomor na ostrvu Vidu. Saveznici su donosili hranu, otvorile su se srpske kafane, zaživjela je srpska kuhinja na Krfu, otvoreno je pozorište, Sud, jednom rječju, život je ponovo zapljusnuo srpskog seljaka. Srpska država počinje da funkcioniše u tuđoj državi! Igrala su se kola, čula se srpska pjesma  a grčki i srpski narod postadoše bratski narod, zauvijek spojen jednom bolnom i gotovo mitskom epopejom malog, hrabrog i čudesnog, stradajućeg srpskog naroda. Krfljani i savezničke snage su bile zadivljene disciplinom i poštenjem srpskog vojnika. Ni jedna šteta ni jedna krađa nije bila zabilježena za svo vrijeme oporavka i boravka srspkih vojnika. Nakon oporavka na Krfu i Tuniškom gradu Bizerti, izliječena i osposobljena vojska kreće u pomoć savezničkim snagama, na Solunski front. Za srpskog vojnika kao da ne postoji kraj patnji i stradanju.

Izvršena je reorganizacija vojske po planu koju su činili francuski u saradanji sa srpskim stručnjacima. Stigle su nove uniforme i kompletno novo, francusko naoružanje. Viđale su se scene u kojima su se na dirljiv način od svojih pušaka u kojima su vojevali čak tri rata, opraštali srpski vojnici i uzimali u ruke potpuno novo oružje. Ljubili su puške i uzvikivali

-Sa ovim oružjem ćemo osloboditi Srbiju!

Krfljani koji su se sa suzama opraštali od vojnika i divili su se njihovoj ljubavi prema Otadžbini.

-Niti jedan narod nije toliku ljubav i čežnju iskazao za svojom domovinom kao vi. Mjesecima ste  pogledavali preko mora a na drhtavim usnama imali samo jednu uzvišenu riječ, Srbija, pjevajući onu vašu pjesmu „Tamo daleko“.

Srca srpskih vojnika tukla su uzbuđeno i srećno, jer je odlazak na Solunski front značio početak ponovnog povratka Srbiji. Ko bi rekao da su to isti oni vojnici koji su sa svega dvedesetak kilograma u umirućem stanju  stizali na Krf i za koje su govorili da srpska vojska više ne postoji!

Na Solunski front, čija je dužina bila nekoliko stotina kilometara i koji se, preko Albanije na zapadu prostirao sve do Jadranskog mora,srpska vojska je prebačena već na proljeće 1916.godine. Sa jedne strane fronta bili su francuski, britanski i srpski vojnici, kojima se kasnije priključio i jedan broj Grka i Talijana ( ruska brigada je povučena poslije Oktobarske revolucije), dok su ih sa druge linije, dobro ukopani u rovove, gledali njemački i bugarski vojnici.

Ako je Krf ostrvo spasa, ako je Vid ostvro smrti, onda je Kajmakčalan  vrh nade.  Prva etapa u proboju Solunskog fronta i u konačnoj pobjedi saveznika u Velikom ratu vezuje se za Kajmakčalan. Vrhovna komanda srpske vojske znala je da bez osvajanja tog vrha na visini od 2525 m. ne može biti ni konačne pobjede. Zbog toga se ova bitka ubraja u najveće u cjelokupnoj srpskoj istoriji, a u vojnim analima ostala je opisana kao izuzetan ratnički podvig. Iskusni vojni stručnjaci, i saveznički i neprijateljski, smatrali su ovaj vrh neosvojivim.

Dominantni prirosni položaji na planini Nidži, kojoj pripada i vrh Kajmakčalan, dodatno utvrđeni i opremljeni tadašnjim najmoćnijim naoružanjem, koje je držala bugarska vojska uz pomoć Njemaca, predstavljali su neprelaznu tvrđavu za povratak srpske vojske u otadžbinu. Teške rovovske borbe za osvajanje ove planinske tvrđave trajale su danonoćno cijele druge polovine septembra 1916. godine. Najzad, u silovitom jurišu Drinska divizija je, uz velike gubitke, osvojila Kajmakčalan.  Milivoje je otvorio kapiju slobode. Žrtve su i na jednoj i na drugoj stani bile ogromne. Mnogi su ostali zauvjek tu na pragu otadžbine. Poslije osvajanja Kajmakčalana stvoreni su uslovi za novu bitku, poznatu u istoriji kao Bitka u luku Crne rijeke.

Srpska vojska bila je podjeljena u dvije armije – prvu kojom je komandovao Petar Bojović i drugu na čijem je čelu bio Stepa Stepanović, dok je komandant štaba bio Živojin Mišić. To je ukupno činilo šest divizija sa 140.000 vojnika, među kojima je bilo oko 2.5000 dobrovoljaca.

Borbe su počele 14. septembra artiljerijskom paljbom i svih savezničkih topova da bi, u zoru 15. septembra (u 5.30 časova) druga srpska armija krenula u juriš i to na potesu Soko–Veternik–Dobro polje. Vodila se borba prsa u prsa, bajonetima na bajonete o čijoj strahoti svjedoči i zapis Ogista Albera, francuskog oficira za vezu:

-Ono što sam video na Veterniku pamtiću do kraja života. Izmješali se francuski i srpski vojnici. Rasturene desetine pentraju se po kamenjaru. Ljudi poderane obuće, iskrvareni, osvajaju metar po metar. Najednom sve zamuče, ni puška da opali, čuju se samo jauci. To se vodi borba prsa u prsa, oružje više ne pomaže. Sudbinu ovog djela fronta rješavaju nož i srce junačko. Moj mitraljez ćuti, ne mogu da gađam, pobiću srpske vojnike koji su se izmješali sa bugarskim i nose se, nose. Kraj mojih nogu nađoše se dvojica. Uhvatili se u koštac, pobacali oružje i survavajući se niz masiv planine kidišu jedan na drugog. Gledam užas, čas je Bugarin odozgo hoće da udavi Srbina, čas je Srbin gore pokušavajući da zadavi Bugarina. A obojica snažni, škrguću zubima, ne malaksavaju. Zbunjen sam, htio bih da okončam ovaj dvoboj, ali nemam snage. Sad je na jednom Srbin jači, udara Bugarinovom glavom o tlo i viče – Ovo je moja zemlja, ovo je moja zemlja, upamti! Najzad malaksao Bugarin više ne može ništa da upamti, čuje se njegov ropac i tu, ispod Veternika, završi ratovanje. A srpski vojnik strese prašinu sa odjeće i viknu mi – hajde Francuz naprijed…-

Oktobra 6. uslijedio je srpski napad kod sela Dobroveni i Skočivir ali su opet vraćeni tokom kontranapada. Bugari su zauzeli selo Brod. Srbi koji su imali superiornost u artiljerijskoj podršci napadali su stalno.

Oktobra 14. i 15. 1916. godine borbe su se nastavile bez prestanka. Srpski pritisak se nastavljao a Bugari su uspjevali da zadrže svoje pozicije. Tokom noći 15. oktobra u jednom od trenutaka kulminacije bitke Srbi su izveli 8 napada koji su svi bili odbijeni. Srpska vojska je toliko pucala na bugarske položaje da su se topovi usijali. Tu noć, top sa koga  je Milivoje sa svojim saborcem pucao, toliko se užario od pucnjave da je eksplodirao. U trenutku ostaje bez  saborca  i desnice ruke koja je otkinuta ležala na zemlji nijemo svjedočeći o krvavoj bici. Milivoje te  noći, u selu Skočivir, zauvijek ostavlja dio sebe, u borbi za slobodu. U borbi za Srbiju! Ranjenike otpremaju u poljske bolnice koje su se nalazile u blizini. Za Milivoja će ta teška noć, ujedno značiti i kraj borbe.

Nakon toga Srbi su se odmarali tri dana i 18. oktobra prešli su lijevu stranu rijeke kod sela Brod i tu su se utvrdili. Bugarska armija je izvela kontra napad koji je bio odbijen. 23. oktobra artiljeriska vatra Antante se pojačala. Francuzi su se borili kod Kremenice. U sledećih nedelju dana Bugari su pokušavali da ih odbace ali bezuspješno ali i  srpski napadi su takođe bili neuspješni i doveli su do masovnih gubitaka u ljudstvu na obe strane. Usljed nedostatka municije bugarska artiljerija je morala da štedi na granatama što je imalo negativan uticaj na moral. 7. novembra antanta je pojačala dejstva kod sela Krape i Polog. Nakon tri dana bugarski gubici su bili takvi da su 10. novembra morali da napuste pozicije koje su preuzeli Srbi. Tokom ulaska u selo Polog zarobljeno je ko 2.000 bugarskih vojnika.

Novembra 19. Bugari su se povukli iz Bitolja i zauzeli pozicije na 5 km sjeverno od grada na liniji Pelister od kote 1248 do kote 1050.

Antanta je nastavila u svojim pokušajima da probije Bugare na području Crne rijeke u sledeće dvije godine ali bez uspjeha. Francuski napad na koti 1248 (Bitka na Crvenom zidu) takođe je bio bezuspješan. Bugari su držali pozicije do proboja Solunskog fronta u bici na Dobrom polju 15. septembra 1918.

Milivoje se sporo ali uspješno oporavljao. Iz poljske bolnice prebačen je u Solunsku. Nakon gubitka ruke Milivoje se povukao u sebe. U sobi pored njegovog kreveta ležao je ranjeni  francuski vojnik. Zbližila ih je muka i gotovo ista sudbina.

-Zašto često  ćutiš i gledaš kroz prozor u daljinu- upitao je jedan dan Francuz dugo posmatrajući Milivoja.

-Šta ima tamo pa svaki dan naslonjen ćutiš i gledaš?-

Milivoje se okrenu i pogleda svog ratnog saveznika, te reče

-Vidiš prijatelju- pa pokaza rukom – tamo,tamo daleko je najtoplije  Sunce, tamo daleko  je moja Srbija!-

Srpska vojska je nastavila prodor i kada su Britanci i Grci kod Dorjana doživjeli neuspjeh čime je i ishod cijele operacije bio doveden u pitanje, a spriječili su i Njemce da se utvrde na liniji Peć–Kosovska Mitrovica–Kuršumlija–Niš. Jedinice prve armije su u Niškoj operaciji za samo nekoliko dana pobjedile protivnike, tako da je srpska vojska već 11. oktobra ušla u Niš. Time je prvoj armiji bio otvoren put u moravsku dolinu tako da je Petar Bojović, na čelu Dunavske divizije 1. novembra pobjedonosno umarširao u Beograd. Za to vrijeme jedinice druge armije su oslobodile zapadnu Srbiju. Već 3. novembra kapitulirala je Austro-Ugarska, čime su se stekli uslovi da srpska vojska pređe Dunav, Savu i Drinu.

Ostaju zauvijek zapisane riječi Franše d’Epere, francuskog maršala

-To su seljaci skoro svi, to su Srbi, tvrdi na muci, trezveni, skromni, to su ljudi slobodni, nesalomivi, gordi na sebe i gospodari svojih njiva. Ali, došao je rat. I eto kako su se za slobodu zemlje ti seljaci bez napora pretvorili u vojnike, najhrabrije, najistrajnije, najbolje od svih. To su te sjajne trupe, zbog kojih sam gord što sam ih ja vodio, rame uz rame sa vojnicima Francuske, u pobjedonosnu slobodu njihove otadžbine…-

Konačno sloboda i povratak vojske u  oslobođenu Srbiju .

Milivoje se polako  spremao kući. Trajni invaliditet značio je i prilagođavanje života novim uslovima.  Ništa nije znao da radi lijevom rukom. Povratak kući,  obilježiće  nove  bitke i  lične pobjede. Nakon toliko godina spremao se kući! Nije znao  ni šta, ni koga će zateći. Na silasku iz voza u Baroševcu sreo je sveštenika koji ga je prepoznao. Rekao  mu je da se upravo vraća sa opela njegovom ocu, a saznaje da je isti dan, tog 15.oktobra  kada je ostao bez ruke, ostao i  bez  svoje majke. Kod kuće ga je čekala njegova Nera i Anka.

Od svih jedanaest Ivanovića koji nisu preživjeli rat, Milivoje se  vraća kući kao jedini preživjeli. Vijesti koje su ga zatekle na putu do kuće, ostavili su još dublji trag u njegovoj duši. Cijena slobode je bila izuzetno velika. Mislio je da će povratak kući, ako do njega dođe, ličiti na bljesak zvjezdanog neba u onim dalekim, tuđim i jezivim noćima u kojima je pogleda uprtog u nebo, pokušavao da oslušne tišinu i spokoj. Zagledan u daljinu  mislima je trčao u susret voljenoj ženi, dvogodišnjoj djevojčici, ocu i majci koja odmah sije brašno da umjesi proju. Nekom nejasnom silom vođen, u tim noćima ih je obilazio i čuvao. Osjećao ih je i jasno,  na stolu vidio proju koja se žutila kao da je otkinuto Sunce umješeno u nju. Odjednom nije mogao ni da se osmjehne ni da osjeti radost zbog povratka kući. Približavao se domu koga nije vidio  skoro pet godina.

Malo ispred kuće ugledao je Neru. Stajao je nijemo i ćutke je posmatrao razapet između bola i tihog uzbuđenja. Nije znao šta da radi. Tada ga je ona zapazila. Ugrizla je ćošak usne, valjda da ne vrisne, i mršavim rukama uhvatila dugu suknju potrčavši prema njemu. Činilo se kao da se zateturala. Bila je srećna i stajala je ispred njega gladajući njegovu otkinutu ruku i pokušavala da spusti njene vidno uzdrhtale prste na dio koji je ostao.Trgnuo se. Bila mu je mučna ta njena potreba da ga utješi, da ga dodirne. Poželio je da se nije obazrela na ruku, da ga je samo gledala i ćutala. Posmatrala ga je zaprepaštena njegovim gestom i jauknula. U tom trenutku je shvatio da je i ona zamišljala njegov povratak, iskreno povrijeđena što je nije zagrlio. Pročitao je u njenim očima duboku patnju i zebnju kakva se ne viđa često. Prepoznao je isti nemir kakav je i sam imao u onim dugim, tihim i podmuklo mirnim noćima u kojima nikada nisu mogli biti potpuno opušteni. Znao je da treba da je zagrli ali nije mogao. Napola se osmjehnuo i prošao pred nje, stojeći na pragu svoje kuće. Stresao je pušku sa lijevog ramena i prislonio je uz čizmu. Pokušao se prisjetiti mirisa proje, oca kraj šporeta, Nere koja je uvijek bila u pokretu i njenih svezanih pletenica, pokušao se radovati, izvući iz sebe svijest da je sve prošlo, da je donio slobodu sa sobom, ali nije mogao. Sve mu je bilo tuđe, strano pa čak i Anka koje se sjećao gotovo kao bebe,  a pred njim je stajala sedmogodišnja djevojčica i nijemo zurila u njega. Svi su mu bili tuđi. Bio je tuđin i sam sebi. Mislio je da će u povratku kući ljubiti zemlju, držati je među prstima i žudno trpati u usta osjećajući gorak i težak ukus slobode u kojoj  je i sam učestvovao. Mislio je zagrliće svoju Neru i vrtiti je oko sebe dok ne padnu od vrtoglave sreće a onda će Anka da ih ljubomorno posmatra šireći ruke da i nju tako vrti kao na balerini iz cirkuskih šatri o kojoj je slušao od onog francuskog vojnika sa kojim je ležao u bolnici. Odjednom je trebao samoću. Trebalo mu je da je sam sa sobom. Ušao je u kuću i  učinio ono što je tako dugo ležalo u njemu. Naslonio se na zid sobe i zaplakao. Pustio je svu istoriju da proteče kroz njega dok sva ravnodušnost i bol nisu istekle. Potražio je Anku i Neru iznad kuće i zagrlio ih.

-Sve je dobro,živi smo!

Zamrla srpska sela počela su polako da se oporavljaju. Nera i Milisav su dobili još četvero djece. Miloša, Radojku, Veselina i Branku .

Veselin i Branka su umrli kao djeca.

Milivoje  je posadio vinograd i vješto obrađivao jednom rukom. Naučio je  i  da piše . Obrađivao je  njivu, kosio, hranio stoku i posebno bio posvećen svom vinogradu u kome je znao da provodi i po nekoliko sati u radu, nakon čega bi motajući duvan zagledan u daljinu dugo ćutao.

Miloš se oženio Rajnom ( djevojačko Pantelić) iz sela Kruševice. Rodili su dva sina i dvije kćerke. Najstariji sin je Radosav     zatim Radojka udata u Živojinoviće u Stubici – Ima sina i kćerku Dušanka koja se nije udavala ali je uvijek govorila da ima petero djece (od njene  braće i sestara) i Negoslav- ima sina Ivana i kćerku Mirjanu. Negoslav je jedini direktni potomak Milivoja i ima muških naslednika. Sin Ivan ima dva sina i treći je na putu.

Anka je rodila četiri sina i kćerku. Najmlađi sin Milorad ima sina Vladana Rankovića -pukovnik u Vojsci Srbije. Neko je naslijedio dedu, doduše, ne na topu, već kao inžinjerac u rodu PVO.

Iza Milivoja ostali su bliži i dalji naslednici. Ostao je i vinograd koji je on jednom rukom okopavao i boravio u njemu, često ćutke vodeći duboke razgovore u samome sebi. U tom vinogradu je posebna duša, duša Solunskog ratnika, heroja, domaćina i oca njegovih najdražih. Vjerujem da će opet Tamjanika oživjeti rodom i zamirisati krupnim grozdovima okupljajući njegove najdraže makar godišnje, otimajući od zaborava svu ljepotu jedne srpske, seljačke duše.

Čitav jedan vijek je prošao od najvećeg stradanja i Golgote  jednog naroda u istoriji ratovanja koji je ne štedeći sebe uspio da pobjedi nadmoćnog neprijatelja. Teško da će  iko ikada uspjeti opisati muke i stradanja srpskog naroda u Prvom svjetskom ratu.

Završavajući ovu priču o Milivoju Ivanoviću kroz koga sam pokušala da odam poštovanje svim srpskim vojnicima koji su ostavili svoje živote na Ceru, Kajmakčalanu, Albanskim gudurama, Krfu, ostrvu Vid- Plavoj grobnici, Makedoniji i svakom pedlju zemlje koja se životima branila, pomenuću riječi prote Mateja Nenadovića, pisca najčuvenije knjige Memoara

-Ja znam da će docnije mnoga pera opisati vještije, ali istinitije neće!-

Materijal o Prvom svjetskom ratu i  Solunskom ratištu  korišten sa raznih izvora, novinskih članaka, Vikipedija i knjige “ Tri sile pritisle Srbijicu. “

Priča utemeljena stvarnim podacima o   Solunskom  ratniku  Milivoju Ivanoviću  iz sela Prkosava . Sve podatke o pradedi i svu ljubav prema njemu je ispričala  njegova praunuka  –  Mirjana Despotović .

Napisala: Aleks Saška