Tragična sudbina manastira Marča
Manastir Marča u Mitropoliji zagrebačko-ljubljanske potiče iz iz 16. veka. Nije sačuvan, ali je na njegovim ostacima 1925. godine sagrađena kapela, u selu Stara Marča, na reci Glogovnici, između Čazme i Kloštar Ivanića.
U drugoj polovini 16. veka, dabrobosanski mitropolit Gavrilo Avramović je prebegao na ovo područje, bežeći od turskog zuluma, sa sedamdeset kaluđera iz manastira Rmnja. Oni su ovde osnovali manastir oko 1609. godine, koji je kasnije bio sedište novoosnovane marčanske eparhije.
Rimokatolička crkva činila je pritiske na pravoslavni narod i sveštenstvo da pređu u katolicizam. Episkop Vretanijski Simeon 1611. godine, je prisilno morao otići u Rim da prizna papu, koji mu je 15. novembra iste godine izdao imenovanje za episkopa srpskog naroda u Ugarskoj, Slavoniji i Hrvatskoj. Episkop Simeon Vretanja (1611—1630) je prvi unijatski vladika u Marči. Sva imanja oko manastira Marče koja su pripadala crkvi Svih Svetih, dodelio je tada Papa manastiru Marči.
Sve što je Simeon Vretanijski kao arhimandrit i Episkop sagradio u Marči bilo je od drveta. On u svojoj molbi Papi veli da je počeo graditi crkvu i mali manastir. Narod je pomagao. Oko Marče se krče šume i sade vinogradi, obrađuju se njive i livade, grade se vodenice, kopaju ribnjaci a u Marinkovcima se postepeno uredila manastirska ekonomija. Stvoren je veoma lep posed. Tu je bilo 170 jutara šume, 7 jutara oranice, 100 jutara livada i 150 jutara vinograda, a na majuru u Marinkovcima bilo je 70 jutara šume i 16 jutara livade.
Nakon Simeonove smrti 1630. godine na njegovo mesto postavljen je, 8. maja 1630. godine, marčanski iguman Maksim Predojević (1630—1642). Maksim je ostao upamćen po beskompromsnoj borbi za odbranu pravoslavlja i narodnih prava srpskih krajišnika.
Njega je nasledio njegov srodnik Gavrilo Predojević (1642—1644). U njegovo vreme dolazi nova grupa kaluđera iz manastira Rmnja pod vodstvom igumana Kirila Nikšića. Dolazak ovih rmanjskih kaluđera pozitivno je delovalo na razvoj manastira Marče. Jedan od njih, Sava Stanislavić, postao je uskoro marčanski arhimandrit, a od 1648. godine i episkop. Pod njegovim vođstvom započeta je gradnja manastirskog hrama početkom maja 1654. godine.
Vladiku Savu koji je bio đakon svog prethodnika, Vasilija Predojevića (1644—1648), nasledio je Gavrilo Mijakić (1663—1670). Njega je imenovao car Leopold prvi. Mijakić je bio prijatelj porodice Zrinski. U maju 1668. je Mijakić otišao u Beč gde se u to vreme nalazio i Petar Zrinski koji je Mijakića predstavio kancelaru Selepčenjiju pred kojim je Mijakić priznao katoličku veru. Međutim, zbog zavere protiv cara, Petar Zrinski i Krsto Frankopan su 17. aprila 1670. zatvoreni u tamnicu u Beču. I vladika Mijakić je uhapšen i zatvoren u karlovačku tvrđavu. Iz karlovačke tvrđave je bio premešten u senjsku tvrđavu gde je bio zatvoren do kraja jula 1671. godine. Nakon toga je odveden preko Ljubljane u Grac. Osuđen je na doživotni zatvor gde je i umro 1686. godine. Posle njegove smrti, u Marču je silom doveden unijat Pavle Zoričić. Car Leopold je 28. februara 1671. imenovao Zoričića za marčanskog episkopa. Marčanski monasi su protestovali ne želeći da prihvate unijatskog episkopa, zbog čega su bili utamničeni. Maja 1672. godine marčanski kaluđeri su okovani odvedeni u ropstvo na Maltu. Na njihovo mesto Zorčić je u Marču doveo unijatske monahe.
Posle Zorčića silom su dovođeni i ostali episkopi-unijati. Unijatsko monaštvo se vremenom osipalo, tako da je 1732. godine komisija koja je obišla sve parohijske centre u Generalatu utvrdila da je u čitavom generalatu ostalo samo trojica monaha i njihov episkop u Marči. Posle ovoga Srbi su 1735. godine ponovo dobili pravoslavnog episkopa koji je nemajući rezidencije svoje sedište preneo u Severin, zahtevajući povratak Marče.
Pošto molba nije bila ispunjena dolazi do bune na Destinjaku kod Križevaca. Nakon bune carska komisija koja je trebalo da ispita uzroke pobune 1737. predaje manastir Marču srpskom episkopu Simeonu Filipoviću.
Carskom zapovešću 3. decembra 1738. godine Marča je ponovo oduzeta od pravoslavnih i predana unijatima. Kao posledica ove odluke 28. juna 1739. godine manastir Marča je zapaljen, pri čemu je izgorela crkva i sve monaške kelije. Paljevina je bila delo harambaše Tomaševića. Pre paljenja iznete su iz manastira, narodne privilegije, arhiva i bogoslužbene stvari i knjige i prenete u Severin, a bogoslužbene stvari i knjige u manastir Lepavinu.
Za vreme igumana Metodija 1740. godine počinje obnova manastira. Njegovi naslednici iguman Grigorije i iguman Đorđe Petrović završavaju obnovu do 1747. godine. Na požupskom saboru 1741. godine na zahtev hrvatskog plemstva donesen je 46. zakonski članak, kojim se episkopu Simeonu oduzima Marča i on se okovan šalje u Koprivnicu u tamnicu gde je i umro 16. marta 1743. godine.
Marčanski kaluđeri sklonili su se u manastir Lepavinu gde su preneli većinu crkvenih knjige i stvari. Na njihovo mesto ponovo su dovedeni unijati. Okolni parosi takođe su prognani sa svojih parohija, tako da je marčanska okolina ostala bez ijednog pravoslavnog sveštenika.
Kad je u Beču primljen izveštaj o oduzimanju Marče, carica Marija Terezija je 26. septembra 1753. godine odredila da osmorica izgnanih kaluđera pređu u manastire Plaški i Gomirje. Na ovo je mitropolit Pavle Nenadović odgovorio da u Plaškom nema nikakvog manastira, a Gomirje ne može primiti ove kaluđere zbog množine bratstva. Carica je 5. novembra 1753. godine obavestila mitropolita da se Marča ne može povratiti Srbima, jer su je oni oteli, a crkva i sela oko Marče zauzeta su samo u potrebnim granicama.
Godine 1754. izdat je novi zakon o Krajini koji je uništio svaki trag o privilegijama što je iniciralo Severinsku bunu 1755. godine. Nakon što je buna ugušena na narodnom zboru u Severinu 1755. Srbi donese odluku da se odriču Marče. Pošto se sa tim saglasio i kostajničko-severinski episkop Josif Stojanović podneta je carici molba da se iz Marče proteraju unijati i da se manastir ustupi pijaristima-rimokatoličkim kaluđerima. Carica je odmah izdala odluku I usvojila molbu Srba. 1755. 1. septembra pijaristi su došli u Marču i osnovali nemačku i latinsku školu.
Pijaristi se nisu dugo zadržali u Marči, škola nije imala uspeha jer su se Srbi posle gorkog iskustva i prema ovim rimokatoličkim kaluđerima odnosili sa nepoverenjem. Zato je škola posle par godina ukinuta a pijaristi su prešli u Bjelovar 1756. godine. Marču su zadržali samo kao svoje imanje. Posle njihovog odlaska, Marča je opustela. Država je prodavala manastirsku zemlju i od tog novca gradila manastir pijaristima u Bjelovaru (danas Bjelovarska katedrala), manastir je polako rušen.
Čitav vek i po mesto gde je bio manastir Marča ničim nije bilo obeleženo. Tek 1925. godine podignuta je na samom crkvištu, na mestu oltara, pravoslavna kapela i nadstrešnica kod koje se svake godine pravoslavni narod ovog kraja okuplja na dan Sabora Svetog Arhanđela Gavrila (13. jula po crkvenom kalendaru).
Manastir Sveta Petka se nalazi u ktitorskom konaku Đure Avirovića u Zagrebu. Osnovao ga je mitropolit Dositej 1936. godine.
U vrijeme Nezavisne Države Hrvatske proterane su srpske kaluđerice, a ostalo je nekoliko ruskih, koje su čuvale i održavale zgradu koliko su mogle. Maja 1945. godine u manastir su upali partizani, demolirali ga i opljačkali. Kasnije je u procesu komunističke nacionalizacije privatne svojine manastiru oduzeta sva imovina. Tada su sve monahinje ponovo proterane i to upotrebom sile.
Posle ovih događaja manastir je pretvoren u prostorije za obuku milicije i strelište. Godine 1955. on je vraćen Srpskoj pravoslavnoj crkvi. Godine 1968. počela je obnova uz pomoć Ruskinja iz Zagreba. Godine 1971. sređena je porta. Od kraja 2014. nastojatelj manastira je Visokoprepodobni protosinđel Venijamin (Kovačić) koji je došao iz Manastira Klisina kod Prijedora.
Naslovna fotografija: Uspomenu na nekada čuveni manastir Marča danas čuva samo kapela.
