U venama ruskog cara Ivana Groznog tekla je srpska krv (3)

Ovo je priča o Srpkinjama koje su rađale sultane i careve, kraljeve prinčeve, velikane kojima treba da se ponosimo

Piše: Marko Lopušina

Veliki moskovski knez Vasilij Treći Ivanovič (1479 —  1533), bio je drugi od pet sinova kneza Ivana Trećeg i kneginje Sofije Paleolog, nećake poslednjeg vizantijskog cara Konstantina Dragaša, koja je i bio srpskog porekla. Smrću oca Ivana i svog nećaka Dimitrija 1509. godine postao je vladar Moskve. Radio je na stvaranju velike ruske kneževine.

Osvaja godine 1510.  oblast Pskov, a 1514. zauzima Smolensk. Ratuje i miri se sa Poljacima, Tatarima i Turcima. Širi kneževinu na  oblasti Rjazan 1521. godine, i Severnog Novgoroda godinu dana kasnije.

Kako sa prvom ženom Solomonom, veliki moskovski knez Vasilij nije imao dece, ponovo se ženi 1526. godine Jelenom Jakšić (Elenom) Glinski, mladom srpskog porekla.

Jelena Glinskaja, koja je rođena 1508. godine u Moskvi, poticala je iz srpske porodice Jakšić. Kako tvrdi Katarina Mitrović, istraživač- saradnik Centra za istorijsku geografiju i istorijsku demografiju Filozofkog fakulteta u Beogradu, u pitanju je porodica koja je igrala značajnu ulogu u odbrambenom sistemu južnih granica Kraljevine Ugarske od turskih napada.

-Braća Stefan i Dmitar Jakšić su živeli u okolini Smedereva. Prešli u Ugarsku nekoliko godina posle pada Smedereva pod tursku vlast i nestanka srpske srednjovekovne države godine. Oni su, po svoj prilici, bili sinovi Jakše Breščića, istaknutog dvoranina despota Đurađa Brankovića. Stefan i Dmitar Jakšić su u Ugarsku prešli u drugoj polovini 1464. godine na poziv kralja Matije Korvina, koji im je dodelio posede u čanadskoj županiji sa centrom u gradu Nađlaku – kaže istoričar Katarina Mitrović.

Jakšići su u prvoj generaciji držali do svog srpskog porekla i održavali su veze sa Svetom Gorom. Milica, supruga Stefana Jakšića, se 1506. godine obavezala da će manastiru Hilandaru godišnje darivati 130 dukata.

– Stefan i Milica Jakšić su imali šestoro dece – tri sina i tri kćeri. Jedna od kćeri, Ana Jakšić, udala se negde između 1501. i 1506. godine za litavskog kneza Vasilija Ljvovog Glinskog, koji je umro već 1515. godine. Supruga ga je nadživela više od trideset godina. Iako je trajao kratko, ovaj brak je bio vrlo plodan, u njemu su rođeni trojica sinova i tri kćeri. Jedna od ćerki litavskog kneza Vasilija Ljvovog Glinskog i Ane Jakšić Glinske, Jelena, udala se za moskovskog velikog kneza Vasilija Trećeg Obolenskog – otkriva ovu porodičnu liniju istoričar Katarina Mitrović.

Ovaj brak Vasilija Trećeg Obolenskog i Jelene Glinskaje, potresao je rusku aristokratiju, a o njegovoj legitimnosti se raspravljalo čak i na Svetoj Gori.

Jelena regent ruskog carstva

Vladavina Vasilija je zapamćena kao era građevinskog buma u ​​Rusiji, koja je započela još za vreme vladavine njegovog oca Ivana. U Moskvi su u njegovo vreme izgrađeni Kremlj, hram svetih Arhanđela i Vaznesenjska Crkva. Napravljeni su utvrđeni gradovi u Tuli, Nižnji Novgorod, Kolomna, i drugi gradovi. Uspostavljena su nova naselja, utvrđenja, tvrđave

U drugom braku mu se napokon 1530. godine rađa duboko priželjkivani sin Ivan Grozni. Neposredno pre smrti odredio je za naslednika svoga sina Ivana, a svoju suprugu Elenu za njegovog regenta (1533-1538).

Ivan Četvrti Vasiljevič (na slici desno) rođen je u naselju, koje je danas južni deo Moskve 3. septembara 1530. Ispostavilo se da je njegovaa majka uvela jedinstvenu valutu – rublju i započela istorijski poduhvat koji je ostvario njen sin – stvaranje jedinstvene i moćne ruske imeprije.

Jelena Glinskaja je doživela da njen sin Ivan Četvrti Vasiljevič postane knez, ali nije doživela da ga vidi 1547. godine kao krunisanog cara svih Rusa. Nosio je zbog surovosti svoje vladavine nadimak Silni ili Grozni.

Istoričar Dejan Tanić, koji se bavio geneološkim poreklom cara Ivana Vasiljeviča Groznog, utvrdio je da je car imao srpske pretke po trostrukoj liniji.

I careva majka i baba Ana Jakšić Glinskaja, bile su Srpkinje. Sam car Ivan Grozni je vrlo poštovao majčinu porodicu, pa je svog ujaka, kneza Mihaila Glinskog, koji je po majci Ani bio Srbin, postavio za carskog vojvodu i namesnika u Novgorodu.

-Još za vreme vladavine prvog ruskog cara Ivana IV Groznog izvršena je redakcija starih srpskih rodoslova sa ciljem da se Jakšići preko Brankovića i Lazarevića povežu sa Nemanjićima. Reč je, razume se, o iskonstruisanom srodstvu. Muški ogranak porodice Jakšić izumro je još 1543. godine. Međutim, sastavljanje rodoslova Jakšića pod nazivom „Ukaz o srpskih careh i kraljeh i despoteh i velikih knezeh“ bilo je potrebno da bi se pokazalo kako su Jelena Glinska, velika kneginjamoskovska ili srpska, kako se u ovom spisu naziva, i njen sin Ivan Grozni, prvi ruski car, zapravo potomci srpske svetorodne dinastije Nemanjića – kaže istoričar Katarina Mitrović.

Jelena Glinska je knezu Vasiliju rodila dvojicu sinova –cara Ivana IV Groznog (1530) i Georgija, kneza Uglickog (1533). Ivan Vasiljevič, koji je rano ostao bez oca i teško živeo u doba bojarskih međusobica, imao je veoma sposobnu majku. Velika kneginja Jelena je privremeno zaustavila bojarski nasrtaj na vlast, učvrstila moskovski Kremlj, postigla značajne uspehe u smirivanju Poljske i Švedske.

Uspela je da nametne centralno kovanje novca za sve udeone kneževine u Rusiji, što je izazvalo gnev bojarskih separatista, pa ima indicija da je, posle svega pet godina, bila otrovana.

Brigu o njemu, čiji je život bio ugrožen samovoljom plemićkih kuća Šujskih i Beljskih, preuzeo je moskovski mitropolit Makarije, ali se tu našla i njegova baka, Ana, Srbkinja.

O uticaju bake Ane Jakšić na budućeg ruskog cara Ivana Groznog piše Milovan Vitezović:

“O njegovom obrazovanju starala se ona koja je obrazovala i njegovu majku, usadivši joj ponos, dostojanstvo i odlučnost, a što je i njemu sada prenosila sa srpskim duhovnim i državnim nasleđem, sa duhovnim i državotvornim učenjem Svetog Save, sa uzdizanjem Svete loze Nemanjića od Stefana Nemanje, sakupioca srpskih zemalja do cara Dušana Silnog, njegovog krunisanja u slavi,njegovih sabora i proglašenja Zakonika, ali i sa propasti Srpskog carstva i potresnom sudbinom kneza Lazara”.

Careva majka Jelena Glinskaja je umrla jako mlada, u tridesetoj godini. Izgleda da je bila otrovana.

Kao vladar car Ivan Gorzni je ispoljavao otvorenu ljubav prema Srbima. Primio je Hilandarce i postao ktitor Nemanjićke zadužbine na Svetoj gori, ne pripajajući ga ruskoj crkvi.

Car savetodavac

Istoričari tvrde da su Srbi upravo preko pravoslavlja osvajali carsku Rusiju i u njoj gradili svoju srpsku koloniju. Pisac Vladimir Dimitrijević tvrdi da je car Ivan Četvrti Vasiljevič, okviru svoje borbe za utemeljenje ruske države kao Trećeg Rima i naslednice Vizantije, dao je da mu se uradi „Letopisni licevoj svod“,zbornik u deset tomova (preko 10 hiljada strana, sa preko 18 hiljada slika, koje je radilo preko 40 slikara.) To je bio svojevrsni letopis od postanja sveta do dana Ivana Groznog (što bi se, s punim pravom, moglo čitati kao „Silni“, onako kako je srbski narod zvao svog cara Dušana.).

-Veliki prostor u četvrtom tomu „Licevog svoda“, ilustrovane istorije sveta, posvećen je osnivaču Srbske Pravoslavne Crkve i duhovnom utemeljitelju srbske države, Svetom Savi. Pored toga, u ovom izuzetno ilustrovanom letopisu, nalazi se i genealogija dinastije Nemanjića, kao i opis Kosovskog boja. Otkud toliko pažnje posvećeno srbskom svecu, koji je dobio preko stotinu slika (od ukupno 160 koliko je posvećeno Srbima) u ovoj ilustrovanoj istoriji sveta, tako bitnoj za formiranje rane državne ideologije ruske carevine – pita se Dimitrijević.

Odgovor je u činjenicama da su majka i baka cara Ivana Gorznog učile pravoslavlju, pripovedale u o Svetom Savi i Hilandaru. Ruski naučnici Jelena Beljakova i Jaroslav Ščapov, u svojoj studiji „Tradicija Svetog Save Srbskog u Rusiji“, kažu: “Delovanje svetog Save srpskog bilo je od velikog značaja za Istočne Slovene. Nastala uz njegovo učešće, nova redakcija Krmčije došla je u 13. veku iz Bugarske. U vremenu od 15.do 17. veka srpska redakcija proširila se u Ukrajini i Belorusiji,a 1649. postala je osnova za štampano izdanje Krmčije u Moskvi.

–

Ime Save srpskog našlo se na stranicama ruskih krmčija sredinom 15. veka, kao osnivača srpske autokefalne crkve i srpske državnosti.(„Povest o srpskoj i bugarskoj patrijaršiji“). Presedan postojanja autokefalnih slovenskih crkava bio je najvažniji argument prilikom osnivanja moskovske autokefalije. Političko iskustvo srpske države prilikom proglašenja carstva,koristili su ideolozi ruske nacionalne države. U liku Save srpskog,po ruskoj društvenoj misli,objedinjene su dve suprotne koncepcije: priznanje i izgradnja crkvene i državne nezavisnosti – tvrdi Vladimir Dimitrijević.

Žitije Save srpskog bilo je mnogo rasprostranjeno u Rusiji (L.K.Gavrjušina obelodanila je 88 prepisa) i korišćeno je kao ugled prilikom sastavljanja žitija ruskih svetitelja. Na to žitije oslanjalo se i prilikom rasprave o zemljoposedima.
Učvršćivanjem ideologije „Moskva Treći Rim“ i ustanovljavanjem patrijaršije u Moskvi, značaj Srbije kao obrasca ruske državnosti gubi aktuelnost, ali ne slabi interes za lik sv. Save. U 19. veku obeležavanje praznika sv. Save poprima politički karakter i postaje manifestacija „bratskog saveza Rusa i Srba“.

Sam car Ivan Četvrti je nadahnuo svoje istorijske naslednike, vladare carske Rusije da u najznačajnijoj ruskoj crkvi svih vremena Arhangleskom saboru u Kremlju, u kome bogosluži i ruski patrijarh Kiril, uz najveće ruske svece postave i tu danas stoje Sveti Sava, Sveti Simeon Mirotočivi i Sveti car Lazar.

–  Arhangleski sabor u Kremlju, koji mnogi smatraju sa glavnu rusku crkvu, dnevno poseti i do 10.000 vernika, posetilaca i turista. Samo najvećima mesto je ovde Arhangleskom saboru i u Kremlju – rekao mi je tokom obilaska Goran Radmanovac – Naša vera je jedna, ujediniteljska i bratska. Sasvim je prirodno da Rusija na ovakav način pokaže svoju privrženost srpskom narodu.

Ikone srpskih svetaca

Ušli smo tiho i bogomolećivo u saborni hram, sa visokim stibovima oslikanim ikonama i kamenim grobnicama ruskih vladara. Na severoistočnoj strani Arhangelskog sabora ukazale su nam se svete ikone Svetoga Save, Svetog Simeona i Svetog cara Lazara. Gledali su nas kao svoju duhovnu decu. Bio sam presrećam zbog takvog osećanja koje me prožimalo celim bićem.

-Ikone Svetog Save i njegovog oca Simeonom, rađene su od 1652. do 1666. godine u vreme vladavine cara Alekseja Prvog iz dinastije Romanovih. Sveti Sava i Simeon, sabiratelji srpskih zemalja, naslikani su u punoći svoje božanske misije. Pred grandioznim freskama veliki ruski knezovi molili se za duhovnu snagu i pobedu uoči svake bitke. Zbog fresaka izuzetne umetničke vrednosti, među kojima su i tri srpskih prosvetitelja i čudotvoraca, Arhangelski sabor je ruski spomenik nacionalne kulture – pojanisla nam je gotovo šapatom zbog crkvene tišine i dostojanstva naša profesorka istorije i vodič.

Ikone svetih Srba se nalaze u delu koji se odnosi na vladarske prethodnike cara Ivana Groznog, jer su oni duhovno bili povezani sa Srbima. Naime, Teodosijevo “Žitije Svetog Save” bilo je dobro poznato u ruskim crkvenim i državnim krugovima. I nije neskromno reći, da je naš sveroditelj i njegovo veličanstveno delo, to jest da je “Sveta Srbija” Nemanjića kao Savin duhovni porod – bila uzor i ideal onoga što danas zovemo “Svetom Rusijom”. Nije preterivanje reći da je uzor vladara-monaha čije su najveličanstvenije ovaploćenje upravo bili Nemanja i njegov sin, bili i ideal cara Ivana IV Groznog.

Još je njegov deda car Ivan Grozni u mnogim prilikama potvrdio svoju naklonost prema Srbima. Posebno su zanimljivi odnosi njegovog naslednika cara Ivana Goroznog Četvrtog sa hilandarskim bratstvom. Prvi carev susret sa svetogorskim monasima dogodio se 1550. godine.

-Tada su u Moskvu stigli iguman hilandarski Pajsije i još trojica monaha. Oni su molili cara Ivana da ih uzme u zaštitu od Turaka i zaustavi otimanje manastirske imovine – piše uruskim  ucrkvenim knjigama.

Ivan Grozni je odmah posle ove posete, zbog Hilandara i ruskog manastira sv. Pantelejmona, uputio pismo Sulejmanu Veličanstvenom, u kojem je od turskog sultana tražio da uzme u zaštitu ova dva manastira. To je bio prvi diplomatski kontakt dve sile na ovom nivou. Šest godina kasnije hilandarsko bratstvo zatražilo je novu pomoć od cara Ivana Groznog.

-Njihovi izaslanici, koji su došli u Moskvu, bili su bogato darivani crkvenim odeždama, ikonama, knjigama i novcem. Car je poklonio Hilandaru 300 rubalja, a carev brat knez Jurij Vasiljevič 50 rubalja. I narednih godina, sve do pred Ivanovu smrt, Hilandar će redovno dobijati pomoć od cara Ivana Groznog – zapisano je u pravoslavnoj istoriji.

Car Ivan je u mnogim prilikama potvrdio svoju naklonost prema Srbima. U Moskvi je od vremena cara Ivana Groznog, pa do početka 19. veka, postojalo Podvorje manastira Hilandara. Zatim, od 1874. godine do Oktobarske revolucije delovalo je Srpsko podvorje uz blagoslov mitropolita Mihaila. Hram Podvorja svetog Kira i Jovana i Svetog Save, arhiepiskopa srpskog, sa samom zgradom Podvorja darovao je Srbima sam car.

Ivan Vasiljevič Silni bio je veliki knez Moskve od 1533. do 1547. godine i car Rusije od 1547. do smrti. A preminuo je u Kremlju, u srcu Moskve  28. marta 1584. godine.

(Nastavlja se)