Vekovi na freskama srpskog Mikelanđela

25. mart 2024. · Tamo daleko

NEŠINE PRIČE IZ KALIFORNIJE

Miloje Milinković odslikao je brojne svetinje širom otadžbine i rasejanja, a američki likovni kritičari porede ga sa slavinim italijanskim slikarom. Ovo je priča sa ovim izuzetnim čovekom

Piše: Nebojša Tošić

Živeći neko vrijeme na crkvenom imanju u Sakramentu i starajući se za uređenje hrama za svetu službu, često sam ostajao zagledan u živopis, u božanski red i mir koji iz njega zrači. I za vrijeme bogosluženja osjećao sam kako se, sa glavne kupole, iz predstave Vaznesenja s Hristovim likom u centralnom dijelu, koji nas s obje ruke blagosilja, da se taj blagoslov poput slapa spušta na svece ikonopisane po zidovima i preljeva na vjerni narod koji Mu se smjerno moli spokojno zagledan u sebe, udubljen u Tajnu nedjeljne Liturgije.

Kasnije sam saznao da je hram Uspenja Presvete Bogorodice u Sakramentu i hram Svetog Save u Džeksonu i još mnoge crkve i manastire i pravoslavne domove, ne samo u Americi već i „širom svijeta“, oslikao i još uvek oslikava ikonopisac i svršeni bogoslov Miloje Milinković. Umjetnik uskoro ponovo dolazi u Kaliforniji, a u svom beogradskom ateljeu, uveliko radi i sprema se na put.

-Daske sa ikonama za naš hram Sv. Save u Džeksonu, su na mom štafelaju, i ja sam se sasvim posvetio njihovom ikonopisanju. Prva mi je želja da ih sve lepo završim, a potom i da ih što skorije postavim u našu svetinju – rekao nam je Miloje Milinković u kratkom telefonskom razgovoru.

Čast da upoznamo i razgovaramo sa ovim izuzetnim, ali skromnim i pomalo stidnim čovekom u onom najljepšem i najrjeđem značenju te riječi, imali smo prilikom njegovoe poslednje posete Sakramentu, kada je došao na poziv Crkvenog odbora i sadašnjeg starješine hrama protojereja-stavrofora Daneta Popovića i protojereja-stavrofora Vilijema Vira, da popravi oštećenja na živopisu, nastala usljed nevremena. Evo tog razgovora:

Hram Uspenja Presvete Bogorodice u Sakramentu nije mali, a ni neprimjetan. Naprotiv, odmah po završetku gradnje postao je poznat američkoj i kanadskoj javnosti, jer je te godine osvojio prvu nagradu Amerike i Kanade kao najljepše zdanje ciglom građeno. To je bila i glavna tema arhitektonskog magazina Masonry Design West, septembr/oktobr 1985, naslovljena kao Serbian Church (Srpska Crkva). Tu su i mnoge druge nagrade koje je ovaj hram dobio za svoja arhitektonska rješenja. U ljetopisima stoji i da je to „prvi srpski hram u Americi, cjelokupno živopisan rukom jednog srpskog ikonopisca“, a ja bih, u Ljetopis dopisao – ikonopisca i svršenog bogoslova Miloja Milinkovića, modernog Mikelanđela, kako ga nazivaju vodeći američki likovni kritičari.

— Istina je da je ovaj hram bio prvi koji sam živopisao u Americi. I danas pamtim kako sam decembra 1986, prvog dana, prvog dolaska u Ameriku, stajao pod neoslikanom veličanstvenom kupolom hrama i njegovim impozantnim belim svodovima. Sve je bilo belo! Začudo, nisam imao nikakav „strah“ pred tim grandioznim poslom koji me je čekao. Osećao sam da iza mene stoje moji učitelji i mentori, sve od onih na početku, od vremena kada sam upisao beogradsku Bogosloviju 1973. u kojoj sam, pored obaveznih predmeta, pohađao i časove ikonografske sekcije kod profesora Miše Mladenovića; zatim i protođakon Marko Ilić, akademski slikar i ikonopisac, kod kojeg sam u vremenu od 1980. do 1983, osim ikona koje se ikonopišu na drvenoj podlozi, izučavao i tajne stvaranja ikona na zidovima hrama – živopisanja, pa sve do onih u Grčkoj i čuvenog svetogorskog protomajstora ikonopisca, oca Arsenija, kod kojeg sam „usavršavao zanat“. On mi je nakon tri godine sveukupnog učenja u Grčkoj (1984-1986), uz molitveni priziv Svetog Duha, dao blagoslov za samostalni rad.

Znači, to je bila Vaša majstorska diploma?

— Jeste, to je bilo zvanično i za mene veoma bitno, ali smatram da je moju diplomu „potpisao“ patrijarh srpski German. Po mome povratku u Beograd on me je primio u ličnu posetu u Patrijaršiji 21. maja 1986. godine, kada sam mu predao namenjeni dar. A bilo je ovako. Uoči moga povratka u Srbiju, poslednjih nedelja Vaskršnjeg posta na Svetoj Gori, u manastirskom ateljeu koji živo nadahnjuje, živopisao sam ikonu Hrista Pandokratora. Taj rad u koji sam uneo svu moju hrišćansku ljubav i sve dotadašnje moje znanje, ta ikona bila je namenjena srpskom patrijarhu Germanu u znak mog dubokog poštovanja i zahvalnosti. Po njegovom blagoslovu sam i otišao na usavršavanje u Grčku i dospeo među čuvene svetogorske ikonopisce, tako da je jedino moje uzdarje, smatrao sam, mogla biti ikona Svedržitelja. I, eto, to je bio pomenuti dar koji sam dao patrijarhu Germanu. Način i poštovanje sa kojim je tu ikonu primio, bila je potvrda da sam opravdao njegovo poverenje i s pravom poneo titulu Majstora ikonopisa. Ta ikona se danas nalazi u Beogradu, u Patrijaršiji, u svečanom salonu za Visokog gosta.

Tada ste, po blagoslovu i s preporukom patrijarha Germana, osnovali i poveli ikonogrfski atelje „Serafimi“, koji danas važi kao jedan od prestižnih svjetskih ikonografskih radionica, a Vi ste jedan od najcjenjenijih ikonopisaca srpskih crkava i manastira u matici i rasijanju. Vaš prvi zvanični rad u Srbiji bio je u Blagoveštenskom manastiru Divostinu kraj Kragujevca, a potom je usljedio živopis hrama Svetog Dimitrija u Lazarevcu. To je bilo tokom ljeta i jeseni 1986, a onda ste, krajem te godine, „preplovili okean“ i obreli se ovdje pred bijelim zidovima našeg relativno mladog hrama u Skramentu, osvećenog 1984. godine.

— Hram Uspenja Presvete Bogorodice živopisao sam u periodu od 1986. do 1995. g. Dakle, deset godina, tokom kojih je bilo i ugovorenih prekida, jer sam, u isto vreme, u još nekoliko hramova živopisao zidove i ikonostase u Srbiji i u Evropi.

Gramata šumadijskog vladike Save (Vukovića), br. 1041 od 26.12.1994, pisana je kristalno jasno u Kragujevcu deceniju poslije prvih radova ikonopisca Milinkovića. Ona ukazuje na sjajnu dalekovidost tog mudrog Arhijereja da podrži tada početnika, a sada već svjetski poznatog i cijenjenog ikonopisca: SVIMA ONIMA KOJIH SE TIČE Gospodin Miloje Milinković, svršeni bogoslov i slikar, odmah po završetku svojih slikarskih studija u Grčkoj stavio nam se na raspolaganje. U Eparhiji šumadijskoj izvandredno je oslikao date mu površine: u manastiru Divostinu, u crkvi u Lazarevcu i u Sabornoj crkvi u Kragujevcu, 1250 metara kvadratnih. Ovom prilikom želimo da istaknemo da smo njegovim radom dvostruko zadovoljni. Gde god je radio, živopis je uradio na opšte zadovoljstvo, te ga smatramo jednim od naših najboljih slikara u Otačastvu. Drugo, ističemo ga kao čoveka za primer na koga se mogu i mnogi drugi ugledati.

Ovdje ste u Kaliforniji, tako da kažem, napravili i jedan „sveti most“ između ovog hrama u Sakramentu i hrama Svetoga Save u Džeksonu. Rijetko je, čak i za Ameriku, u kojoj postoje mnoga iznenađenja, da se na relativno kratkom rastojanju nalaze tako značajna djela jednog umjetnika.

— Živopisanje hrama Svetoga Save u Džeksonu obavio sam u periodu od 1995. do 2008. godine. To je bio i poseban izazov. Budući da je ovaj prvi srpski pravoslavni hram na „zapadnoj hemisferi“ građen skromnim sredstvima Srba kopača zlata – siromašnih rudara, izgrađen je po najjednostavnijem planu. On ima samo oltarsku apsidu i zvonik, ali ne i polucilindrične svodove, lukove i druge odlike koje su uobičajene na zidnim strukturama naših hramova. Zato je njegovo živopisanje iziskivalo poseban pristup, nadahnut rad i, uz to, mnogo više iskustva, truda i vremena.

U cjelokupnom tematskom programu ovog živopisa, pored Velikih praznika i drugih uobičajenih predstava, kao jedinstvene ističu se tri kompozicije.

— Da. Ktitorska kompozicija je prva. Ona prikazuje Svetog Simeona, rodonačelnika svetorodne loze Nemanjića i ktitorstva, zatim graditelje hrama Svetoga Save iz 1894. godine, kao i mnoštvo sveštenih lica koji su negovali dušu srpskog naroda. Druga je „Srpsko ujedinjenje pod vođstvom patrijarha Pavla“, što je jedan od najvažnijih događaja u istoriji Srpske Crkve i naroda u celini, i ikona, rekao bih, koja kazuje o jednom Patrijarhovom čudu. Treća kompozicija, „Povratak arhimandrita Sevastijana Dabovića u Ameriku“, prikazuje prenos njegovih česnih moštiju iz manastira Žiče u Džekson 1. septembra 2007, a koje dočekuju vladika Maksim i drugi arhijereji.

Vi ste bili prvi Srbin ikonopisac koji je u Americi davne 1994. godine u Uspenjskom hramu u Sakramentu, a kasnije i u drugim hramovima, ikonopisao likove vladike američko-kanadskog Mardarija i arhimandrita Sevastijana (isto važi i za cijelu Srpsku Pravoslavnu Crkvu), dok se njihova zvanična kanonizacija dogodila tek 2015. godine.

— Ideju za živopisanje njihovih likova dao mi je tadašnji jerođakon, a danas arhijerej Srpske Pravoslavne Crkve, episkop istočnoamerički Irinej (Dobrijević). Moram sa zadovoljstvom i blagodarnošću istaći da sam za takve ideje i slobodu u stvaralaštvu imao bezrezervnu podršku čuvenog šumadijskog vladike Save (Vukovića). Uzgred budi rečeno, on mi je u svojstvu Arhijereja zapadnoameričkog 1986. dao preporuku i potom me blagoslovio pred početak rada u Sakramentu. Zatima je tri godine, od 1986. do 1988, u toku svog episkopskog nadležstva u eparhiji, brižno i strogo nadgledao moj rad u ovom hramu.

Postoji jedna anegdota da ste se do za Vas neočekivanih visina uspjeha popeli oslikavajući više od 1.000 svetih likova u ovom hramu. Naime, godine 1997. u beogradskim Novostima je novinar Stanivuković naslovio svoju reportažu „Liftom do 1000 svetaca“, upravo ukazujući na munjevit uspon jednog talentovanog početnika među zvijezde na nebu vrhunskih ikonopisaca.

— Bila je to reportaža o mome radu u Sakramentu i moram reći da sam presrećan što je vladika Sava stigao da je pročita. Tada sam rekao da je najzaslužniji čovek za moj uspeh vladika Sava Vuković, episkop šumadijski. On mi je u pravo vreme za moj napredak, na samom pragu samostalnog rada, sa začuđujićim pouzdanjem u tek stasalog ikonopisca, pružio izuzetnu podršku, i taj uspeh se dogodio. Vladika je imao ogroman ugled i samim tim i moć koju je snažno koristio za sve što je bilo na opšte dobro. A njegova pomoć meni lično bila je tolika da sam kasnije, s pravom, glasno i često sa zahvalnošću govorio da sam među poznate ikonopisce stigao liftom čija vrata je otvorio vladika Sava. Sećam se s radošću kako je tada, kao član Svetog Sinoda Srpske Crkve, upravo meni poverio izradu naslovne ikone za kalendar „Crkva 1998“, koji je pripreman povodom 800. godišnjice manastira Hilandara.

Preporučujući Vam jednog studenta bogoslovije za pomoćnika u ikonopisanju manastira Svetoga Save u Libertvilu, vladika Sava Vam je kazao: „Taj te neće obrukati“. Znao je on tu uzrečicu kazivati u prigodnim prilikama kao potvrdu da je njegov izbor ispravan i da vjeruje u onoga koga preporučuje…

— Ja verujem da je taj veliki Arhijerej, vladika Sava, odlučujući sa odgovornim ljudima Crkve da upravo meni povere ikonopisanja nekih od najvećih naših hramova, verujem, dakle, da je govorio: „Taj nas neće obrukati“. Ta pomisao me je rukovodila da dajem sve od sebe i da se trudim da se i za moje radove može govoriti kao u pesmi: Sve je sveto i čestito bilo i milome Bogu pristupačno.

PROSLAVLJANJE ČASNOG KRSTA: U Hramu Svetog Save u Džeksonu možemo izdvojiti još jednu kompoziciju, koja postoji i u drugim hramovima, ali ova je osavremenjena i povezuje vijekove. „Vozdviženje Časnog Krsta“ je u glavnim crtama ikonopisano po primjeru starih rješenja. Dodajući toj kompoziciji likove dvojice Arhijereja, Prvog zapadnoameričkog vladike Grigorija i vladike Jovana – koji je novembra 1995. blagoslovio živopisanje hrama, ikonopisac je taj stari prikaz, koji govori o događaju iz četvrtog vijeka, povezao sa našim vremenom – drugom polovinom dvadesetog vijeka. – Time sam – kaže Milinković – naglasio neprestano i vekovno proslavljanje Časnog Krsta u Pravoslavnoj Crkvi.

Vaše studiranje na Svetoj Gori, Vaš rad širom pravoslavnog hrišćanskog svijeta, grandiozna djela oslikavanja hramova, veličanstvenih ikonostasa i ikona, donijela su Vam velika i zaslužena priznanja. Znam da je teško, ali možete li nam izdvojiti barem jedno.

— Meni posebnu čast čini priznanje koje sam dobio na završnom delu Međunarodnog naučnog skupa povodom 1700. godišnjice Milanskog edikta (31. maj – 2. jun 2013), u Nišu. Tada sam postao redovan član Instituta za nacionalna i verska pitanja iz Soluna. Koliko je to značajan Institut govori i to da je počasni predsednik Njegova Svetost patrijarh srpski Irinej. GRAMATU mi je uručio profesor univerziteta dr Atanasije Angelopulos, predsednik Instituta. Time su mi dali priznanje kao stručnjaku koji će imati vidnu ulogu u Odelenju za ikonopis i crkvenu umetnost u celini.

Patrijarh srpski Irinej je 15. jula 2014. otvorio izložbu fotografija „Pravoslavlje u Americi“ u Etnografskom muzeju u Beogradu. Bila je to prilika da se veliki broj ljudi upozna sa Vašim radom. Razumljivo da su to morale biti fotografije, a njih je radio umjetnički fotograf Lari Angier (Larry Angier) iz Kalifornije. Kako je došlo do te saradnje?

— Kada je čuveni američki majstor umetničke fotografije, „fotograf američkih ruralnih predela“, prvi put ušao u naš hram Uspenja Presvete Bogorodice u Sakramentu, bio je zadivljen freskama koje sam izobrazio. Odmah je postao, kako reče, „doživotni zarobljenik njihove lepote“. Ubrzo zatim fotografisao je i početak moga rada u hramu Svetog Save u njegovom rodnom Džeksonu i nastavio je da iz godine u godinu prati oslikavanje toga hrama. Gledajući ga kako se profesionalno i sa ljubavlju unosi u svoj posao, zamolio sam ga da obiđe i snimi sve hramove u Americi koje sam ja živopisao, i tako je nastala impozantna i za Srpsku Crkvu istorijska dokumentacija.

Onda ste mu postali kršteni kum. Larija je krstio naš dobri sveštenik Marko Bojović iz Džeksona, i on je tada dobio krsno ime Lazar.

— Pre desetak godina Lari je izrazio želju da poseti Srbiju, i ja sam ga pozvao da bude moj gost. To je bio njegov prvi izlazak iz Amerike. Pošli smo u obilazak naših najznačajnijih manastira, u Studenicu, Đurđeve Stupove, Sopoćane, Moraču… Narednih godina, nakon više poseta našim svetinjama po srpskim zemljama, Srbiji, Crnoj Gori, Bosni, promenio je ne samo shvatanje života, već je izrazio i želju da pređe u pravoslavnu veru. Zamolio me ja da mu budem kum na krštenju. Eto, to je bilo tako. A zahvaljujući mome kumu Lazaru, fotografije naših hramova, fresaka, ikona na najkvalitetniji i najbolji način izašle su u svet i predstavljene su u prestižnim časopisima, kalendarima, monografijama Amerike i Evrope.

Vladika zapadnoamerički Maksim bio je urednik jedne veličanstvene knjige – Monografije „Srpsko hrišćansko nasleđe Amerike“…

— Radostan sam što sam dao moj doprinos toj monografiji od istorijskog značaja za našu Crkvu. U njoj su predstavljene i moje ikone i živopisi koje je snimio kum Lazar.

Dugi boravak na Svetoj Gori, u miru Burazerske kelije Hilandarskog manastira, zacjelo je Vaš najupečatljiviji i neponovljiv doživljaj.

— Živeći i učeći u svetogorskom okruženju, ja sam od monaha ikonopisaca upijao njihova znanja i iskustva, ali i posmatrao divne primere najviše produhovljenosti njihovog podvižničkog života, te sam ih s vremenom sve više gledao kao ikonopisce koji izobražavaju svetitelje, a da mi i oni sami liče na te svetitelje. Verujem da pravo govorim ako kažem da se nešto tako, kao plod uzvišenog stapanja molitve, rada i mesta, može videti i doživeti samo na Svetoj Gori, i to tek posle vrlo dugog boravka u toj monaškoj državi.