Velika Srpkinja nesrećna grofica Celjska

Prelepa Katarina Branković, pravoslavna duhovna gromada, političarka, mecena umetnosti, zaštitnica duhovnosti i spona između Istoka i Zapada

Piše: Predrag Savić, advokat i pisac

Katarina Branković je  duhovna  gromada, prelepa srpska princeza i  poslednja Celjska grofica  kojom mogu da se ponose Srbija, Vizantija i srednja Evropa. Njena uloga daleko nadilazi okvire pobožne grofice Celjske ili princeze: bila je politička ličnost, mecena umetnosti i zaštitnica duhovnosti i spona između Istoka i Zapada.

Njeni tragovi – u kamenu, rukopisima, prstenju i ordenima – i danas govore o vremenu u kojem je živela, ali i o njenoj duhovnoj snazi koja se, nažalost, ne spominje dovoljno.

Danas se Katarina Branković s pravom pominje kao jedna od najznačajnijih žena srpske i slovenačke srednjovekovne istorije, uprkos tome što je preživela teške porodične tragedije – ostala je bez troje dece i muža, oca, braća su oslepljena…. Najveće je iznenađenje da se njeno ime u Celju, gde je bila poslednji vladar Celjske grofije, ređe spominje. U Celjskom pokrajnnskom muzeju postoji samo jedan njen doprsni portret i pečat sa grbom. Tu je doduše i jedna vladičanska mitru koju je, prema muzejskom natpisu, sama  Katarina izvezla i darovla Beogradskoj mitropoliji.

Katarina Branković, poznata i kao Kantakuzina, bila je srpska princeza, ćerka srpskog despota Đurđa Brankovića i vizantijske princeze Irine Kantakuzine. Rođena je 1418. godine u Vučitrnu, u uglednoj dinastiji koja je povezivala poslednje ostatke srednjovekovne Srbije i Vizantije. Porodica Branković u to vreme bila je pod stalnim pritiscima Osmanskog carstva, ali i zapadnih sila. Politički brakovi i savezi bili su nužno sredstvo opstanka. Katarina je bila sestra Mare Branković, sultanije i žene Murata II, što govori o važnoj diplomatskoj ulozi porodice Branković u tadašnjoj geopolitici Balkana.

Savremeni izvori opisuju Katarinu kao izuzetno lepu i dostojanstvenu ženu, sa snažnim vizantijskim crtama – tamne oči, svetlu kožu i bogatu tamnosmeđu kosu. U biografskoj priči na portalu „P-Portal“ (https://pportal.net/katarina-brankovic-srpska-princeza-vladarica-zagrebackog-gradeca ) , navodi se da je papa Pio II, kada je čuo za njenu sudbinu i lepotu, rekao:

„Ta princeza je svetiljka Vizantije i ponos Srba.“

Godine 1434. Katarina se udala za grofa Ulriha II Celjskog, jednog od najmoćnijih plemića tadašnje srednje Evrope i kako to stoji na tabli Pokrajinskog muzeja u Celju, ostala je  pravoslavne vere i posle udaje. Brak je bio deo šire strategije povezivanja srpskog despotata sa zapadnim savezničkim dinastijama. Ulrih II je Katarinu vodio na svoja putovanja, a ona se brzo istakla kao obrazovana, pobožna i politički mudra žena. Urlih je prelepoj Katarini odobrio da na dvor dovede svoje duhovnike pravoslavne vere.

Ulrih II Celjski bio je poslednji predstavnik grofovske kuće Celje, koja je tokom XIV i XV veka stekla velike teritorije širom današnje Slovenije, Hrvatske i dela Austrije. Njegova ambicija bila je da postane ravnopravan rival Habzburgovcima. Godine 1436. stekao je titulu vojvode Kranjske, Koruške i Štajerske, što je izazvalo sukobe sa Fridrihom III. Vrhunac sukoba bio je 1456. kada je Ulrih II ubijen u Beogradu tokom pokušaja da preuzme vlast u Ugarskoj.

Dok je Ulrih bio odsutan, Katarina je upravljala gradovima: Gradec (današnji Gornji grad u Zagrebu), Rakovac, Smolnik, Samobor, Varaždin i Medvegrad. Bila je veoma poštovana i zvana „dragom gospodaricom“. Imala je svoj pečat i grb. Održavala je srpske vojne posade i štitila pravoslavno stanovništvo. Sa građanima Zagreba 1429. svečano je dočekala oca Đurđa sa osam hiljada vitezova.

Kao udovica, Katarina je preuzela upravu nad celjskim posedima. Deo u Ugarskoj 1461. prodaje Janu Bitovcu, a ostatak po ugovoru iz 1443. postepeno preuzimaju Habzburgovci. Pad Celjske grofije ubrzali su gorički grofovi  i Frankopani. Katarina je pokušala da zadrži vlast uz pomoć nemačkih upravitelja i srpskih vojnika, ali bez uspeha. Naročito je patila zbog oslepljenja braće Stefana i Grigura i gubitka dece.

Katarina i Ulrih II imali su troje dece: Đurđa (umro pre 1446), Hermana (utopila se pod sumnjivim okolnostika u dvanaestoj godini u šancu Celjske tvršave) i Jelisavetu (umrla 1463). Bila je ktitor manastira Rmanj u Bosni, u znak sećanja na Hermana. Naručila je 1454. „Varaždinski apostol“, najstariji sačuvani ćirilični rukopis u Hrvatskoj.

Godine 1460. ili 1461. Turci su je zarobili i držali kao političkog taoca. Oslobođena je posredovanjem sestre Mare. Poslednje godine provela je u Ježevu (danas u Grčkoj) i učestvovala u pregovorima između Osmanlija i Mlečana. Preminula je 1491. u selu Konče (danas Severna Makedonija), gde je i sahranjena u crkvi Svetog Stefana koju je sama podigla.

Život je završila daleko od Celja. Na Starom celjskom gradu na jednom panou može pronaći kratka crtica  o njoj i nešto duža o tagičnoj smrti njenog muža,  i fotografija njegove lobanje koja se čuva u Pokrajinskom  muzeju u Celju . Tu je pano sa rodoslovmom celjskih vladara, na kojoj je i njenjno ime.

Statua „Molitva“ vajara Frana Kršinića nastala je kao omaž Katarini i Ulrihu i simbolizuje veru, dostojanstvo i žensku snagu. Danas se nalazi u Beogradu. Planirano je njeno vraćanje na Kalemegdan, što dodatno govori o važnosti simbolike njihove veze. U Narodnom muzeju Srbije čuva se njen zlatni prsten.

Srpska pravoslavna crkva je preko Mitropolije zagrebačko-ljubljanske  sa sedištem u Zagrebu, ustanovila je Orden Kantakuzine Katarine Branković. Zagrebačka pravoslavna opšta gimnazija nosi njeno ime od 2005. godine i predstavlja jedinstvenu obrazovnu instituciju koja neguje srpsku jezičku, kulturnu i versku tradiciju. Ova privatna pravoslavna škola je simbol neprekinutog pamćenja na Katarinin  duhovni i opšti istorijski značaj. To je  i mesto okupljanja višestruko napaćene srpske zajednice u Hrvatskoj. Kroz obrazovanje, kulturne projekte i saradnju sa Mitropolijom, gimnazija čuva sećanje na ovu izuzetnu ženu iz istorije.

Radio-televizija Srbije posvetila joj je epizodu u seriji „Plemenite Srpkinje iz senke“. Urednik i scenarista Ranka Jakšić je sa  rediteljom Ivanom Stivens, kroz igrane scene, komentare istoričara i naraciju, briljatno prikazala  Katarirnin životni put. Posebno uverljivo su opisane njene diplomatske misije, duhovna uloga i njena kulturna zaostavština. Epizoda je emtovana  prošle godine, kao deo napora da se javnosti predstavi zaboravljeno žensko nasleđe koje je oblikovalo srpsku i slovenačku srednjovekovnu istoriju.

Katarina Branković je bila duhovna gromada, mnogo  više od princeze – kulturna posrednica, političarka, mecena, čuvarka vere i simbol ženske snage. Zato njena zaostavština mora  znatno intezivnije da živi kroz istoriju, školstvo, umetnost i pamćenje naroda.