Veliko srpsko otečestvo

SRBI U RUSIJI (1) 

Piše: Dr Marko Lopušina

Prostor iza Karpata, koji je pripadao ruskom carstvu i komunističkoj imperiji, gde su Srbi nastali i živeli u praistoriji nazivan je Veliko srpsko otečestvo. Taj naziv mu zbog doseljavanja, odnosno povratka Srba u taj zavičaj i danas priliči.

Rat u Ukrajini, koji za posledicu ima seobu Rusa iz ove države ka svojoj matici Rusiji, otvorio je i pitanje života Srba u velikoj federaciji. Srbi su kao pleme slovenskog naroda živeli severoistočno iza Karpata, na izvorima i gornjem toku reka Visle i Odre, Dnjestra i Buga, i u zapadnom delu dnjeparskog kraja.

U osmom veku stigli su na Balkan, a potom se u 17. veku seli natrag u prostore Ruskog carstva. Živeli su tada najviše u Moskvi i  Odesi, a danas Srbi žive u ruskoj prestonici, Petrogradu, Sočiju i čak Vladivostoku.

U istoriji Carske Rusije srpski doseljenici su završavali vojne škole i ulazili u carsku armiju. Pedesetorica njih postali su ruski ministri rata, gubernatori, generali, admirali, komandanti, profesori i grofovi. Poznate velike srpske plemićke porodice Miloradović, Preradović, Horvat, Šević, Zorić, Bošnjak, Ivelić, Mirković i Vujić, koje su stvarale istoriju Rusije, bile su deo carevine. Vladari iz Peterborga i Moskve su ih nagrađivali visokim zvanjima, titulama, imanjima, ali i mali državama.

Srbi su formirali dva naselja – države: Novu Serbiju i Slavjano-Serbiju. Među žiteljima ovih gradova bilo je pripadnika našeg naroda iz Bosne, Dalmacije i Crne Gore. Tako je carska Rusija opet postala veliko srpsko otečestvo.

Srbi su na prostorima Rusije imali devet velikih seoba. Najveće su bile tokom Velikog rata, kada su Srbi iz bečke carevine dezertirali i prešli u Rusko carstvo. Branili su Odesu. U Drugom svetskom ratu imali su svoje partizanske bataljone u SSSR-u. A potom i svoju srpsku političku emigraciju  u SSSR-u.

Na kraju 20. veka nova Rusija dobija na hiljade srpskih gastarbajtera, koji i danas grade ovu prijateljsku zemlju.

Ne zna se tačno koliko Srba danas živi i radi u Ruskoj federaciji, ali se pominje cifra od 40.000 Srba. Taj broj naših ljudi varira od njihove zaposlenosti, jer većinu ruskih Srba čine naši građevinsi radnici na privremenom radu, kao i sportisti i studenti. Stalno nastanjenih Srba ima oko 20.000, koji čine malu koloniju u Moskvi i Petrogradu.

Godišnje, prema ruskim podacima, u ovu zemlju uđe oko 70.000 Srba. Od toga njih oko 20.000 ima dozvolu za rad. Uglavnom su to građevinski stručnjaci i radnici.

Prvi Srbin Sava

Istoričari tvrde da su Srbi veliku Rusiju osvajali prvo kao pojedinci, a potom kao narod. U 13. veku na evropskom tlu jedina veza među narodima bila je vera. Tada se i dogodilo da su uspostavljene kakve-takve veze između Srba i Rusa. Tada su Rusi bili u nevolji kao mongolsko roblje, srpski kralj Stefan Dragutin je u rusku zemlju poslao svoje izaslanike sa velikim darovima za crkve i manastire, kao prosvetare i monahe.

Jedan od tih srpskih prosvetara bio je i Srbin Kiprijan, koji je bio mitropolit kijevski i cele Rusije. Evo šta je o njemu pisao I. Porfirev, istoričar „Russkoj slovesnosti”:

„S imenom mitropolita Kiprijana, rodom Srbina (1376-1406), svezan je upliv srpske pismenosti na našu slovesnost. Medu starinskim rukopisima ima ih mnogo koji se nazivaju njegovim imenom. U Kiprijanovom trebniku nailazimo prvi put na članak o apokrifnim pričama. Kiprijan je zaista preneo u Rusiju vrlo mnogo rukopisa iz Srbije, koja baš tada beše izgubila svoju političku samostalnost. Osim toga, živeći u Carigradu i studijskoj obitelji, on je pisao i prevodio mnoge knjige. Stari letopisi predstavljaju Kiprijana kao veoma učenoga književnika, kao što to i dokazuju njegovi spisi, razne poslanice, život svetoga Petra i gramata oprašcanja. „

Srbin Kiprijan je zapravi bio Sava Kripecki,  pravoslavni svetitelj i osnivač manastira Ruske pravoslavne crkve zvanog po njemu Kripecki manastir, koji se nalazi 23 km od ruskog grada Pskova. Manastir je osnovan 1485. Pre dolaska u Rusiji prepodobni Sava Kripecki je služio na Svetoj gori.

Upravo jedan od pomenutih puteva preko germansko-litovskih zemalja kojima je u Rusiju stigao jedan broj pripadnika srpske nacionalno-kulturne elite, vodio je preko Pskova. Kao je otkrio pisac i prevodilac sa ruskog  na srpski Ranko Gojković, posle pada Konstantinopolja, ovaj srpski monah  dolazi u Rusiju i prvobitno boravi u manastiru Roždestva Presvete Bogorodice nedaleko od Pskova. Kada se počela pronositi slava o njegovom dobrodeteljnom životu i molitvenosti, prelazi u lavru prepodobnog Efrosinija na reku Tolbu, radi duhovnog uzdizanja.

-U dubokoj starosti i već telesno iznemogao, svetitelj je okupio oko sebe monahe manastira Svetog Save kod grada Pskova i u miru je svoju dušu predao Gospodu 30. avgusta (10. septembra po n.k.) 1495. godine. Ostao je zabeležen u istoriji kao Sveti Sava Kripecki i Pskovski – kaže istoričar Ranko Gojković.

Drugi Srbin Logotet     

Posle monaha Save Kiprijana, koji je postao pravoslavni svetac Sava Kripecki, u Rusiju je otišao drugi srpski sveštenik Pahomije Logotet. O njemu je ruski istoričar Njekrasov napisao monografiju “Pahomije Srbin“.

Ne zna se tačno kada je rođen, verovatno početkom 15. veka, ali je zabeleženo da je živeo do 1484. Bio je propovednik, jeromonah i hagiograf u Rusiji. Pahomije je sa Svete Gore doputovao u Novgorod (pretpostavlja se oko 1430). A 1440. godine stigao je u Veliku moskovsku kneževinu.

Smatra se da je Pahomije u Rusiji proveo najmanje 46 godina. U Prvom tomu Zbornika materijala “Moskva – Srbija, Beograd – Rusija”, koji su priredili zajedno Arhiv Srbije sa Arhivom Moskve i Ruskim federalnim arhivom, piše da je Pahomije stvorio čitavu jednu književnost, napisavši više nego skoro svi njegovi ruski savremenici zajedno.

U čuvenoj Sveto Troicko Sergijevskoj lavri proveo je oko 20 godina i iza sebe ostavio mnoštvo napisanih, prevedenih ili redaktiranih radova. Ovaj učeni jeromonah bio je značajan na poljima propovedništva, agiografije, prevodilaštva, bio je sastavljač i redaktor velikog broja žitija, himnograf.

Pahomije se smatra najznačijnijim delatnikom ruske književnosti XV veka. Perom ovog Srbina ispisana su žitija takvih veličina drevne Rusije poput Sergija Radonješkog, Kirila Belozerskog, Mitropolita Alekseja, Varlama Hutinskog, Mihaila i Teodora Černigovskog…, koji su postali istinski simboli ruske države i crkve toga doba. Pripisuje mu se ukupno oko 60 sastava različitog žanra, od toga neka dela u više recenzija.

Koliko se zna, napisao je 35 spisa: 18 službi i kanona svetiteljima, 9 žitija (biografija), 4 pohvalna slova i 3 priče o svetiteljima.

Pahomije Srbin je kao vrstan poznavalac Svetog Pisma i istorije Crkve Hristove lično poznavao mnoge poznate vizantijske i ruske propovednike, a uz sve to bio je i studiozan poznavalac slovenske bogoslužbene literature. Da bi i sam, kao sočinitelj, redaktor, prevodilac ili propovednik u tom zanatu bio na visokom nivou, pored literarnog talenta i izrađenog stila sa obaveznom poukom tokom pripovedanja, bila je neophodna čvrsta i opitna vera. Sve to mu je omogućilo da dugi niz godina bude među najomiljenijim piscima žitijske literature, iako nije bio do tančina upoznat sa životom svih svojih junaka čija je žitija pisao.

Pahomije Srbin je pisao žitija i Moskovskih i Novgorodskih svetitelja, uvek ističući u prvi plan njihovo Hristoljublje. Pravoslavlju, ali i ruskoj i srpskoj književnosti, kako govore sami Rusi, svoju dušu je poklonio Pahomije Logotet ili Pahomije Srbin.

Rusiju u 15. veku pohodio je i Lazar Hilandarac poznat i kao Lazar Srbin i Lazar Crnorizac. On je bio srpski srednjovekovni monah poznat po tome što je 1404. godine osmislio, izradio i postavio prvi časovnik u Rusiji, koji i danas stoji na zidinama Kremlja.

U Rusiji je posle stigao iz Srbije i jeromonah Iaija 1517. godine, ali videvši kako u Rusiji ima malo knjiga, vratio se u Srbiju da ponese nove knjige.

Naslovna fotografija: Kripecki manastir u Pskovskoj oblasti i ikona svetitelja Save Kripeckog po kome je dobio ime 

(Nastaviće se)