Vreme gospodstva i hrabrosti dubrovačkih Srba

Piše: Advokat Predrag Savić                          

Srbi rimokatolici u gradu pod Srđem ili dubrovački Srbi gotovo da više ne postoje! Tek poneki gospar poput  95-togodišnjeg advokata Miljenka Reljića, koji ima politički azil u dalekoj Australiji. I danas se izjašnjava kao dubrovački Srbin.

Knjiga, koja upravo ulazi u štampu, u izdanju Narodne prosvete  „Gospar Maro Gracić –  nastanak i nestanak Srba rimokatolika u Dubrovniku“,  čiji su autori istoričar Saša Nedeljković i potpisnik ovih redova, pokušava da odgonetne najvažnije ličnosti i organizacije iz ovog nekad jakog, uglednog i nadasve rodoljubivog slobodarskog pokreta!

Dubrovački Srbi smatrali su da je Dubrovnik “od pamtiveka imao srpsku misao pritajenu u grudima. Sve: istorija, trgovina, književnost, geografija, sve je udruživalo i jednako udružuje naš grad sa srpskim zaleđem.”

Medo Pucić i Matija Ban bili su prvi koji su početkom četrdesetih godina 19. veka javno isticali srpstvo Dubrovnika i nema sumnje da su njih dvojica utemeljivači neformalnog pokreta Srba rimokatolika. U članku „Uspomeni Meda Pucića, dubrovačkog vlastelina o 55-godišnjici njegove smrti“ objavljenom u listu „Dubrovnik” istaknut je  značaj ovog izuzetno značajnog čoveka ne samo za dubrovačke Srbe katolike: „Taj preporod u srpskom duhu, kome je Medo Pucić bio začetnikom, … ubrzo je zahvatio gotovo svu vlastelu i cvijet dubrovačke inteligencije i građanstva…”  U govoru na sahrani Meda Pucića Pero Budmani se zakleo: “Kunem ti se da ćemo izvršiti do dlake tvoju oporuku, što si nam u Pomi ostavio”.  U listu „Dubrovnik” broj 48, iz decemra 1937. godine o dobu srpskog zanosa  u Dubrovniku zapisano je:

„Priznavali su se Srbi i držali se srpstva jer su u ideji srpskoj spoznali jednu čistu i spasonosnu ideju, koja će prije ili poslije trijumfovati nad otimačima mile i zlatne slobode Dubrovnika. U katoličkim Srbima dubrovačkim Austrija je spoznala pionire ideje oslobođenja među sljedbenicima zapadne crkve, ne samo na dubrovačkom teritoriju, nego i u ostaloj Dalmaciji, Bosni i Hercegovini, te Hrvatskoj i Slavoniji, stoga su njezine vlasti zajedno sa zloglasnim upravljačem Bosne i Hercegovine ministrom Venijaminom Kalajem sve moguće radile da ih skrše i iskorijene.”

Osamdesetih godina 19. veka u Dubrovniku su se pevale pesme „Onamo, onamo za brda ona”, „Ja sam mlada Srpkinja” i „Mi smo, braćo, slovinskog sinci plemena”. O tome kojim se sredstvima borila austrijska vlast protiv Srba Dubrovčana u listu „Dubrovnik”  istaknuto je: „Još od osamdesetijeh godina prošloga vijeka dovodilo se je učenike sa svih strana, nadasve u gimnaziju, razmještalo profesore i činovnike, koloniziralo penzionere i uopšte elemente naklonjene austrijskim težnjama, provodio se je teror i sprječavalo se svim sredstvima katoličko srpstvo u njegovu spasonosnom djelovanju. U docnije doba i zloglasni upravnik Bosne i Hercegovine Venijamin pl. Kalaj bijaše upregao sav svoj aparat protiv katoličkog srpstva, bojeći se da mu ono ne bi djelovalo ne samo na katolike bosansko-hercegovačke, no čak i na muslimane.”

Niko Veliki Pucić je 1860. godine kao poslanik, prema zapsima Pere Budmanija, zahtevao za kotare dubrovački i kotorski odvojenu skupštinu. Dubrovački Srbi katolici su u svojoj „Izjavi” iz 1896. istakli da se Dubrovnik ne može poistovetiti sa Dalmacijom, pa tako ni dubrovački Srbi sa dalmatinskim. Sa svoje strane dubrovački autonomaši su isticali da je „Dalmacija jedna resa, koja nema vrijednosti ako nije privezana na haljinu, a njena prirodna haljina jest antički Ilirik”.  Hrvatska štampa optuživala je dubrovačke Srbe za saradnju sa autonomašima. Odgovarajući ,,Obzoru” od 17. marta 1938. list ,,Dubrovnik” istakao je: ,,Neka ,,Obzor” i to zna, da naši dubrovački autonomaši, nijesu se osjećali Italijani, kao što su se to priznavali spljetski i zadarski, pa zato nijesu ni bili, niti su mogli biti italijanske iredentiste, nego su bili protivnici ujedinjenja Dalmacije (naročito Dubrovnika) sa Hrvatskom kao što smo bili i mi, … zbog njihove manije koja ih u većem dijelu još ni danas nije ostavila, manije osvajanja i hrvaćenja, prisvajanja svega što nije njihovo, … što su postizali zahvaljujući bečkoj vladi i klerikalizmu, koji su ih podržavali.”

Dubrovnik  je  u  drugoj  polovini 19. veka bio kulturni i privredni  centar primorskih Srba. Obrazovani primorci su kao nacionalni pregaoci prelazili u Crnu Goru i Srbiju (Matija Ban, Medo Pucić, dr Valtazar Bogišić, dr Lazar Tomanović, Marko Murat). Jedan od prvaka Srba katolika gospar Marin Papi iz Komolca (Rijeka dubrovačka) proputovao je u mladosti  više puta cijelu Crnu Goru u društvu s ruskim književnikom Pavlom Apolonovičem Rovinskim. Godine 1893. prisustvovao je obodskoj proslavi u Crnoj Gori. Dr Lujo knez Vojnović primio  je 1896. ponuđeno  mesto ličnog sekretara kneza Nikole posredovanjem crnogorskog ministra pravde dr Valtazara Bogišića. Na oproštajnoj večeri u Narodnoj Štionici u Dubrovniku poručio mu je  dubrovački  vlastelin Jero Natalić: „Lujo, reci na Cetinju  da srpska Atina pozdravlja srpsku Spartu”.

Knez Nikola postavio je 1901. dr Ignjata Bakotića za predsednika Vrhovnog suda. Lujo knez Vojnović postao je 1899. crnogorski ministar pravde. Kao crnogorski opunomoćeni poslanik pri Vatikanu, zajedno sa arcibiskupom barskim i primasom srpskim Šimunom Milinovićem, zastupao je 1901-1902. Crnu Goru i Srbe katolike u sporu oko slovinskog zavoda Svetog Jeronima u Rimu. Zbog nedostatka sredstava arcibiskup Milinović nije ostvario svoju ideju o otvaranju sjemeništa u kojem bi se obrazovao kadar koji bi činio jezgro „ujedinjenja srpstva i sloge jugoslovenske”.

Srbi Dubrovčani bili su pristalice slovinstva pa je u Dubrovniku od 1878. do 1884.  izlazio književni  časopis „Slovinac“. Saradnici časopisa „Slovinac” bili su: Matija Ban, Medo knez Pucić, Antun i Ivo Kaznačić, Nikša Gradi, Luko Zore, Pero Budmani, dr Valtazar Bogišić, dum Ivan Stojanović, pop Pera Franasović, Stijepo Kastrapeli. U časopisu su objavljivali dubrovački biskup Mate Vodopić, Josip Bersa, Marko Car, Vid Vuletić Vukasović, Vuk Vrčević. Pisac Ivo Vojnović izrastao je iz slovinskog kulturnog kruga.

U tadašnjoj Dalmaciji postojale su samo četiri privatne Srpske fondacionalne škole i to u Kotoru, Dubrovniku, Zadru i Šibeniku. Ljudevit Vuličević opisao je prilike u svom detinjstvu: „Ja se lijepo spominjem da se je u Cavtatu i u Dubrovniku govorilo za mojega djetinstva: „Što će ti naški ? … Valja da naučiš talijanski i tudeški“. Ako ne u svijem, jest doista bila u mnogijem onda ovakva savjest“. Nacionalni rad primorskih Srba  odvijao se preko prosvetnih i privrednih društava. Društva su okupljala Srbe katoličke i pravoslavne vere. Srpska društva i ustanove u Dubrovniku bili su: Narodna štionica osnovana 1863, Srpsko pjevačko društvo „Sloga” osnovano 1874, Dubrovačko radničko društvo osnovano 1874,  Dubrovačka Građanska Muzika osnovana 1878. i Srpska Dubrovačka Štamparija osnovana 1892. List Srpske  narodne stranke na primorju „Dubrovnik“ uređivao je od 1895. do svoje smrti 1904. književnik Antun  Fabris. List je bio uticajan u Dubrovniku, Boki Kotorskoj i u Hercegovini.

Dubrovački Srbi pružali su pomoć Hercegovcima prilikom bune poznate kao Nevesinjska puška 1875. Žene i deca ustanika bežali su na dubrovačko područje. Izbeglice su bile primljene u Župi Dubrovačkoj. Tom temom se posebno bavio prof dr Milorad Vukanović. Njegova istraživanja dokazuju da su meštani  ustanicima pružali iscrpnu pomoć. Tačnije, stanovnici Dalmacije, Dubrovnika i Boke Kotorske osnovali su odbore za pomoć ustanicima u Hercegovini. Na čelu odbora u Kotoru bio je Đorđe knez Vojnović, dok je u  Dubrovniku bio Pero Čingrija. U Stonu su bili aktivni pop Pero Bačić i knez Marinica Đorđić, u Slanom Antun Miletić. U Makarskoj su bili aktivni Marpurgo Manđer i Kažimir Ljubić. Zbog austrijske vlasti, odbori su radili tajno. Odbor u Dubrovniku radio je na dopremanju pomoći ustanicima.

Na tom poslu bili su angažovani Božo Bošković, Gligor Vukanović i Špiro Berberović. Dum Petar Franasović upozoravao je da može doći do prevare zbog nagovaranja ustanika od strane evropskih vlada preko njihovih ambasadora da se pristupi pregovorima sa turskom vlašću. Zalagao se za veću tajnu pomoć ustanicima u hrani, naoružanju, obući i odeći i sam se angažovao da se pomoć u što većem obimu prikupi i tajno dostavi ustanicima. Dobrovoljcima su aktivisti iz Dubrovnika obezbeđivali tajan put do unapred dogovorenih mesta na kojima su ih čekali ustanici.

Srpsko  bratstvo,  osnovano u Splitu 4. avgusta 1897. godine,  uz prisustvo najviđenijih Srba Dalmacije, trudilo se da celokupni javni život Srba koncentriše u jedinstvenoj organizaciji  i na političkoj osnovi. Cilj Srpskog bratstva bio je: razvijati i širiti napredak i prosvetu među srpskim narodom, a posebno na primorju u liberalnom duhu, braniti srpsku narodnost u duhu i smislu zakonom ujemčene ravnopravnosti i negovati vekovna predanja, običaje i osobine, koje karakterišu srpski narod, negovati narodnu duševnu zajednicu, na temelju narodnog prava i slobodne narodne volje, isključujući istorijska prava, ukoliko se ne slažu s narodnim pravom.

Društvo će se, radi postizanja ovoga cilja, baviti moralnim i umnim vaspitanjem srpskog naroda, a posebno o vaspitanju sa građanskog i političkog gledišta. Ono će se starati o uvođenju srpskog jezika i ćirilice u škole i javnu upravu, o osnivanju škola, o pitanjima opštinskim, zemaljskim (privrednim, trgovačko-obrtnim), o ekonomskim potrebama narodnim, o predlaganju kandidata za carevinsko veće, zemaljski sabor, opštinske uprave i trgovačko-obrtničke komore. U Upravnom odboru bili su: predsednik dr Ignjat Bakotić, potpredsednici Joso vitez Kulišić i dr Dušan Baljak.  Austrijske  vlasti  su  Srpsko  bratstvo  raspustile krajem jula 1899.

Zlatne godine dubrovačkih Srba koji su dali veliki dorinos borbi za ujedinjenje i  oslobođenje, bile one u  prvim godinama narednog veka. I pored silnih progona austrijsnjkih vlasti dubrovački Srbi ostaviće bitne tragove zahvaljući svojim  časoppisma „Dubrovnik“ i „Srč“, Matici Srpsoju Dubrovniku“ … Imali su svoja bojna  kulturna i sportska udrženja i organizacije, o čemu ćemo opširnije pisati  u sledećem nastavku.