Od Livade i Selišta do Velike Plane

Velika Plana je danas opština koja ima oko 38.000 a istoimeno gradsko naselje oko 17.000 stanovnika. A samo pre dva veka bilo je to malo naselje, od kojeg je većina okolnih sela bila veća i po nekoliko puta.

U vreme Austrijske Srbije Velika Plana se pominje kao naseljeno mesto pod imenom Plana. Ranije je ovo naselje bilo i Selištu, pored Morave, odakle su se premestili na današnje mesto zbog stalnih poplava i pomerenja Moravskog korita.

Staro groblje iz doba kada je Plana bila u Selištu, pored Morave, locirano je u Gloži. Tu se nalaze spomenici iz 1761. i 1764. godine. U Bukovici su se iskopavali prstenje i kosti, a ima tragova od zidina u neposrednoj blizini nalazi se crkvina i ostaci nekadašnjeg manastira. I ovde ima tragova od starog groblja.

U ataru Velike Plane je i manastir Koporin, za koji narod misli da ga je podigao despot Đurađ, mada istorijska nauka smatra da je to učinio Despot Stefan, koji je najverovatnije tu i sahranjen (a i ktitorski natpis je takav).

Godine 1732. pominje se u Plani knez Dmitar, tada je selo imalo 26 domova (hlebov). Godine 1818. Plana je imala 98 a 1822. g. 111 kuća. Godine 1846. u Plani je bilo 182 kuće, a po popisu iz 1921. g. Plana je imala 995 kuća sa 5107 stanovnika. Iz Crne Gore su preci Tatinaca (Stefanovića) i plemena Mijatovića: Slavnića, Radisavljevića (Pavlovaca), Radosavljevića, Radojkovića i Petronijevića.

Od Sjenice su Despotovići, sa Kosova su došli Nedeljkovići, Šulkići, Jeremići (danas raznim prezimenima), zatim ima u znatnom broju doseljenika od Vidina, iz Poletkovca, iz krajinske Koprivnice, od Paraćina, iz okoline Kruševca. itd. (podaci krajem 1921. godine).

Jedna od najstarijih zgrada u Velikoj Plani je porodična vila Klefišovih, izuzetnih arhitektonskih karakteristika. Naziv Plana Velika se odomaćio s početka 19. veka. Jovan Gavrilović je sačinio „Geografijsko- statistični rečnik Srbije“ i u izdanju iz 1846. pod ovim imenom obeležio naselje koje danas nosi ime Velika Plana. Jovan Erdeljanin zapisao je daleke 1908. da narod ne zna da objasni ime Plana. Prikupljajući etnološku građu Šumadije tvrdio je da je naselju dalo ime stanovništvo zbegova iz Bukovice i Selišta, pošto se sklonilo i nastanilo po lugovima.

Područje Velike Plane nije arheološki istraženo, nema tragova praistorije, ali se obradom zemljišta nailazilo na predmete mlađeg kamenog doba. Na padinama Karaule u Radovanju pronađeno je nekoliko fragmenata kamenih sekira i jedan neolitski bat od belog kamena peščara. Ovim krajem prolazila su brojna plemena sa severa na jug, iz severnog Podunavlja na Balkan.

Na vreme čestih migracija bronzanog doba ukazuje pronađena šakasta grivna u Starom Selu. U gvozdenom dobu ovde su živeli Tribali, i na njihov boravak ukazuju nađeni predmeti. Smenili su ih Kelti, a sva iskopana građa kao svedok postojanja naseobine iz perioda pre nove ere, čuva se u Narodnom muzeju u Smederevskoj Palanci.

Na rimsko doba i vojne logore uz put Via Militaris, koji je išao desnom obalom Morave, upućuju delovi rimskih vodovodnih cevi, bronzane figure Merkura, Eskulapa i Baha, iskopane u Starom Selu, sačuvane u Narodnom muzeju u Beogradu, rimski novčići, opeke, delovi keramičkih peći  za terme i grobnice.

U vreme velike seobe naroda, planjanski kraj, kao i cela Gornja Mezija, doživeće pustošenja Huna, Ostrogota, Sarmata, Langobarda… Nepotpuna je slika o srednjevekovnim naseljima velikomoravske doline. Da su ljudi bili skoncenrtisani u ovom potesu potvrda je srednjevekovni manastir Koporin iz 1402. godine, zadužbina Despota Stefana Lazarevića.

Planu pominje i stari putopisac, Antun Vrančić, 1553, pod nazivom  Livade. Austrijski geograf Langer za vreme austrijske okupacije severne Srbije izradio je geografsku kartu 1739. godine na kojoj su ucrtana gotovo sva sadašnja naselja oko Morave, uključujući i Planu. I u zabeleškama Feliksa Kanica nailazi se na Veliku Planu.

Velika Plana je kraljevim ukazom 30. aprila 1924. proglašena varošicom.