Dani kada su na Cetinju loši đaci streljali svoje profesore

Sunovrat građanskog Cetinja, koji traje i danas, otpočeo je odmah po njegovom oslobođenju. U cetinjskim danima dugih cijevi strijeljano je bez ikakvog suđenja i presude 28 građana Cetinja. I danas, poslije 75 godina, na cetinjskom novom groblju nalaze se neobilježene humke sa zemnim ostacima pogubljenih, iako su njihova imena poznata

Sve do danas zvanična istoriografija tretirala je proces egzekucije na Cetinju kao tabu temu, nepodobnu za temeljno naučno istraživanje.

To nepisano pravilo prekršio je istoričar Predrag Vukić, koji je prvi počeo da istražuje i piše o tom bratskom satiranju. Sve značajne ličnosti iz vojno-političkog aparata Crne Gore izbjegle su, ovih godina, da se odrede prema ovoj egzekuciji. Jedini izuzetak učinio je general-pukovnik i narodni heroj ing. Blažo Janković koji je javno progovorio i objasnio razlog likvidacije profesora, ističući da su njih ubili „đaci ponavljači”. Da se zapaziti da pogubljeni građani nijesu pripadali nijednoj zaraćenoj strani niti su se za vrijeme rata aktivno bavili politikom.

Nije teško zaključiti da su ovakve egzekucije uprljale oslobođenje zemlje od okupatora i predodredile našu sadašnjost, jer zemlja u kojoj ubijaju ugledne i pametne mora propasti i doći na dno civilizacijskog progresa. Ovo podsjećanje samo je korak na putu očišćenja i prosvjetljenja jednoumlja i mraka ka istorijskom pomirenju koje se ne može postići dok se na civilizovan način ne obilježe bezimene humke ostale poslije bratskog satiranja.

Ovaj uvodni tekst na svom fejsbuk profiku objavio je poznati Jovan Markuš, srpski  istoričar, publicista, političar, bivši gradonačelnik crnogorske prestonice i ucelini pustio tekst Predraga Vukića koji prenosimo u celini.

Piše: Predrag Vukić, istoričar

Poslije iskrcavanja angloameričkih trupa u Francuskoj juna 1944. i neumoljivs ofanzive Crvene armije na ruskom ratištu uslijedilo je masovno potiskivanje njemačke vojne sile na svim frontovima i rat je konačno ušao u svoju’završnu etapu. U razdoblju od septembra do decembra 1944. god. partizanske vojne snage izvršile su zauzimanjs svih gradskih centara u Crnoj Gori i sprovele uspješno protjerivanjs njemačkih okupacionih trupa iz Crne Gore.

Nažalost, oslobođsnje od njemačke okupacije i slom fašizma, kao izrazito totalitarnog i nečovječnog poretka, nije istovremeno označilo uspostavljanje novog, pravednijeg i humanijeg društvenog sistema koji bi se temeljio na načelima parlamentarne demokratijs i poštovanju osnovnih ljudskih i građanskih prava već pobjedu boljševizma koji je slično fašizmu ukinuo parlamentarnu dsmokratiju i višepartijski sistem i suspendovao osnovne građanske slobode. Jsdna od os- novnih karakgeristika boljševizma potvrđena istorijskim iskustvom u svim državama u kojima js ovaj društveni sistem osvojio vlast js i sprovođenje nemilosrdne i beskrupulozne fizičke likvidacije svih građana koji iz bilo kojih razloga smetaju nosiocima ovakvog društvenog porstka.

Primjenjujući metode svojih idsoloških inspiratora Lenjina i Staljina, Odjeljsnje za, zaštitu naroda (OZN-a) za Crnu Goru je sastavljalo spiskove za likvidaciju svih onih građana koji su se makar i verbalno zamjerili komunistima. Poslije protjerivanja njemačkih trupa, partizanske jedinice koje su zauzele oslobođene gradove u Crnoj Gori odmah su bez oklijevanja i adekvatnog sudskog postupka izvršile egzekuciju svih građana koji nijssu odstupili sa četnicima a čija su imena bila naznačena na spiskovima za pogubljsnje „nepodobnih“.

Kao administrativni centar Crne Gors Cetinje u tome nije moglo biti izuzetak vsć samo još jedan tragičan primjer koji potvrđuje lenjinsko pravilo da nema i ne smije biti milosti prsma „klasnim nsprijateljnma“. Dana 13. novsmbra 1944.godine Cetinje su oslobodili borci Desste crnogorsks udarns brigade pod komandom Nikole Banovića. Već istog dana uvečs, prsma već primljenom spisku za egzekuciju uhapšeno je 14 građana. Strijeljani su 14. novembra u Humcima kod Novog groblja u Cetinju.

Pogubljeni su:

1) Joko Grujičić, direktor učiteljsks škole na Cetinju.

2) Milosava Grujičić, rođ. Kusovac supruga dirskgora Joka Grujičića.

3) Dr. Jovan I Pstrović-Njegoš, profesor fizike i hemije u cetinjskoJ gimnaziji.

4) Mileva Pstrović, rođ. Stanišić, supruga prof. Jovana Petrovića-Njegoša.

5) Mirko Dragović, upravnik Narodnog pozorišta na Cetinju.

6) Marko Savov Plamenac, načelnik finansijskog odje- ljenja Kraljevske banske uprave na Cetinju.

7) Nikola Bajov Poček, diplomirani pravnik.

8) Momčilo Zeković, policijski činovnik.

9) Ivan Milačić, zastupnik firme „Signer“ na Cetinju.

10) Vuko Psjović, opštinski činovnik.

11) Mileva Borozan, opštinska činovnica.

12) Vasilije Kapisoda, učenik gimnazije.

13) Nikola Milošević, stolar.

14) Vjekoslav Andrejev, zanimanje nepoznato.

Ali to nije bio kraj egzekucija. Već 14. novembra uhapšeno jejoš 14 građana. Strijeljani su 15. novembra na istom mjestu na koms je izvršena prsdhodna epekucija, u Humcima kod novog groblja u Cetinju.

Pogubljeni su:

1) Ilija Zorić, direktor cetinjske gimnazije.

2) Mihailo Zorić, profesor istorije u cetinjskoj gimnaziji.

3) Nikolaj Doriomedov, profesor vjeronauke u cstinjskoj gimnaziji.

4) Marko Perov Martinović, poslužitelj cetinjske gimnazije.

5) Dušan Lukin Vujović, poručnik kraljevske jugoslovsnske vojske.

6) Milo Prlja, inženjer agronomije.

7) Ljubo Ilin Knežević, poštanski činovnik.

8 )Tomo Milošević, predsjednik cetinjske opštine u kraljevskoj Jugoslaviji.

9) Niko Mašanov Krivokapić, poštanski činovnik.

10) Niko Savov Milošević, činovnik Državnog muzeja na Cetinju.

11) Stanko Mašov Filipović, čuvar manastirske šume na Cetinju.

12) Aleksandra Matanović, kćer cetš^skog apotekara Krsta Matanovića.

13) Đuro Perišić, mesar.

14) Vsceslav Vacek, policijski agent.

Sudeći prema vjerodostojnim podacima, sredinom novembra 1944. godine egzekutori OZN-e strijeljali su plani rane. Prema sjećanju starijih građana, u Cetinju su u to besudno vrijeme širene glasine da je prvobitno postojao spisak sa imenima 42. građana iz Cetinja određena za pogubljenje ali je nečijom intervenciJom spisak reduciran na 28. imena. Svi ovi građani pogubljeni su bez predhodno sprovedenog sudskog po- stupka. Odmah po izvršenim egzskucijama Ratni vojni sud na Cetinju objavio je plakat na koms su poimenično navsdsna ime- na svih strijeljanih građana koji su osuđeni na smrt zbog „saradnje sa okupatorom“.

Za svakoga od njih naveden je tačan datum pogubljenja. Ovaj plakat je istaknut na javnim mjestima u gradu ali je po narsđenju mjesnih „narodnih“ vlasti ubrzo povučen. Ustvari, nikakvog sudskog postupka nije ni bilo već su svi ovi ljudi odvedeni iz svojih domova pravo na stratište bez i najmanjih sudskih formalnosti. Prema sjećanju savremsnnka toga tragičnog razdoblja naše prošlosti koji su lično poznavali svojs postradals sugrađane, niko od njih nijs zasluživao ni smrtnu kaznu ni dugogodišnju vremsnsku robiju. Pogubljeni su zbog svojih antikomunističkih uvjerenja, a ne zbog konkretnih krivičnih djela protiv čovjsčnosti kojih nijs ni bilo.

Mnogi od njih su izbjegavali aktivno bavljenje politikom a niko od njih, koliko nam je poznato, nije aktivno učestvovao u izvršenju pojedinačnih ili masovnih ubistava, paljevina i primjeni ostalih nasilnih mjera ratnog terora. Među njima je bilo i nekoliko uglednih građana Cetinja.

Profesor Ilija Zorić rođen 7. februara 1892. godine na Cetinju u porodici Josifa Zorića i Jovane rođ. Martinović. Gimnaziju je svršio na Cstinju 1910. godine a studije slavis- tike u Kijevu. Bio je profssor knjižsvnosti u Cetinjskoj gimnaziji (od 1914-1932), inspektor prosvjetnog odjeljsnja Kraljevske banske uprave na Cstinju, dirsktor Kotorsks gimnazije (od 1934-40.) a potom direkgor Cetinjske gimnazijs (od 1940-44.) Aktivno je učestvovao u kulturno-prosvjstnom životu Cetinja. Bio je član uređivačkog odbora cetinjskog istorijskog časopisa „Zapisi“ (od 1927-30.) i jedan od urednika „Zapisa“ (od 1932-33.). Pored „Zapisa“ sarađivao je u studiji „Cetinjs i Crna Gora“ (Beograd 1927.) i u zborniku „Almanah-šematizam Zetske banovine“ (Sarajsvo 1931.).

Pisao je književne recsnzije o mnogim našim piscima, pratio rad cstinjskog Narodnog pozorišta i naročito književnu publicistiku i razvitak štampe u Crnoj Gori. Strijeljan je 15. novembra 1944. na Cetinju u 52. godini života.

Njegov mlađi brat Mihailo Zorić, koji je pogubljsn istog dana, rođen je na Cetinju 9. novsmbra 1900. Bio je profssor istorije u Cetinjskoj gimnaziji (od 1925-1944 ). Napisao je i objavio studiju „Kralj Nikola Pstrović Njegoš (mladost i prve godine vlade)“. Studija je objavljena na Cstinju 1935. i broji 30 stranica. Napisana je na osnovu objavljene literature i neobjavljene dokumentacijs cetinjskog arhiva.

Profesor Joko Grujičić rođen js u Gornjem Zagaraču 20. septembra 1891. u porodici Marka Grujičića i Plane rođ. Markišić. Bio je profssor francuskog jezika u Cetinjskoj gimnaziji (od 1914-1936.), v. d. direktora Cetinjske gimnazijs (od 1936-40.) i direkgor učiteljske škols na Cetinju (od 1943- 44.). Strijeljan je 14. nodembra 1944. na Cetinju u 53. godini života zajedno sa suprugom Milosavom rođ. Kusovac.Profssor Nikolaj Doriomedov rođsn js 22. februara 1892. u Kijevu u porodici Georgija Doriomedova i Anastasije rođ. Grozdov. Svršio js duhovnu akademiju u Kijsvu 1916.

Poslije Oktobarsks revolucije izbjegao je u Jugoslaviju. Bio je profesor cstinjsks bogoslovije (od 1921-26.) a potom profssor bogoslovijs Sv. Sava u Srsmskim Karlovcima (od 1926-32 ). Odlukom Sv. Sinoda od 19. avgusta 1932. premjsšten je u cetinjsku bogosloviju. Po drugi put bio je profesor cetinjske bogoslovije (od 1932-35.) a potom profesor vjsronauks u Državnoj učitsljskoj školi na Cstinju (od 1935-41.) Za vrijeme okupacije (od 1941-44) bio je profesor vjeronaukeu cetinjskoj gimnaziji. Ukazom kneza namjesnika Pavla od 27. januara 1940. godins odlikovan je Ordsnom Sv. Save V stspena. Strijeljan js na Cetinju 15. novembra 1944. u 52. godini života.

Dr Jovan Petrović-Njsgoš rođen js 14. avgusta 1897. godine u Njegušima u porodici Ivana Gajova Petrovića-Njsgo- ša i Make rođ. Popović. U Njegušima je završio osnovnu školu a nižu gimnaziju na Cstinju. Srednju pomorsku školu upisao je u Kotoru gdje je završio dva razreda. Poslije svršsnog školovanja vratio se u Jugoslaviju i posvetio prosvjetnom radu. Za vrijsme kraljevske Jugoslavijs bio js profssor u pomorskim školama u Baru i Dubrovniku a zatim je radio kao profesor gimnazijs u Kosovskoj Mitrovici i u Beogradu. dokjs u razdoblju od 1929-1932. godine bio suplsnt cetinjske gi.m- nazije. U toku okupacijs bio profesor fizike i hemijs u cetinjskoj ginmaziji. Strijeljanje 14. novsmbra 1944. na Cstinju u 47. godini života zajedno sa suprugom Milevom rođ. Stanišić.

Dugogodišnji prsdsjednik cetinjsks opštine Tomo Milošević rođen je 9. avgusta 1886. godine na Cetinju u porodici Andrije S. Milošsvića i Kiće rođ. Martinović. U državnu službu stupio je 1. oktobra 1905. i kao sudija cetinjskog okružnog suda naimenovan js 3. novsmbra 1920. godine za prsdsjsdnika opštine. Afirmisao se kao izuzstno kreativan ipreduzimljiv gradonačelnik. „Za vrijeme njegovog predsjedništva opština Cetinje osjetno js pošla naprijed. Provedeno je finansijsko i administrativno uređenje, podignute su dvije moderne tržnice i jedna osnovna škola, otvorene su i predate saobraćaju nskolike važne ulice, otkupljena zgrada dječijeg zabavišta i zemljište za novu centralnu osnovnu školu, dvostruko js uvećana elsktrična centrala i nabavljen mate- rijal za novi cetinjski vodovod, podignut je novi opštinski park i uređen stari, ulics su zasađens raznim drvećem itd.“ (Ilustrovani zvanični almanah-šematizam Zetske banovine, Sarajevo 1931. str. 238.). Tomo Milošsvić je aktivno učestvovao u raznim kulturno-prosvjetnim i nacionalnim udružsnjima. Odlikovan je ordenima Bijelog orla V stepena, Jugoslovsnske krune VII i Rumunskom zvijezdom IV stspena. Dužnost gradonačelnika Cetinja vršio je isključivo za vrijeme kraljevske Jugoslavije ali ne i u toku okupacije, pa je samim tim nejasno zbog čsga je pogubljen kada nije sarađivao sa okupatorskim vlastima. Strijeljan je 15. novembra 1944. na Ce- tinju u 58. godini života.

Mirko Dragović je rođen 1896. godine u Ulcinju u po- rodici istoričara i profesora Marka Dragovića i Jslene rođ. Gazivoda. Osnovnu školu i gimnaziju je završio na Cetinju a potom se upisao na Pravni fakultet u Bsogradu, koji nije završio. U Podgorici pokrenuo je i uređivao nsdjeljni list „Glas Zets“, čiji je prvi broj izašao 3. maja 1928. godine i koji je poslije dvadeset brojeva prestao da izlazi, 5. juna 1930. Filmsko obrazovanje je stekao u Berlinu. Bio je prvi crnogorski školovani reditelj i prvi filmski radnik Crne Gore. Autor je sinopsisa za film „Zakon crnih brda“, koji je 1928. godine snimilo preduzsće „Devi film“ iz Berlina. Za vrijeme okupacije bio je upravnik Narodnog pozorišta na Cetinju. Strijeljan je 14. novembra 1944. u 48. godini života.

Marko Plamenac js rođen 26. septembra 1885. god. u Boljevićima u Donjoj Crmnici kod Bara u porodici Sava Plamenca i Marije rođ. Kusovac. Bio js načelnik finansijskog odjeljsnja Kraljevsks banske uprave na Cetinju. Strijsljan je 14.novembra 1944. godine na Cetinju u 59. godini života.

Nikola Poček je rođen 5. maja 1906. godine na Cetinju u porodici Baja Počeka i Milice rođ. Pejodšk. Studije prava završio je u Zagrebu. Bio je činovnik finansijskog odjeljenja Banske uprave Savke banovine u Zagrebu, da bi potom bio postavljen za činovnika finansijskog odjeljenja Banske uprave Zetske banovine na Cetinju. Strijeljan je 14. nove- mbra 1944. godine na Cetinju u 38. godini života.

Ljubo Knežević je rođen 6. septembra 1903. godine na Cetinju u porodici Ilije Kneževića i Stane rođ. Prlja. Svršio js nižu gimnaziju i poš- tanski tehnikum na Cetinju. Bio je poštanski inspektor Direkcije PTT na Cetinju i predsjednik Skupštine poštara Zstske banovine, kao i predsje dnik fudbalskog kluba „Sloga“ iz Cetinja. Strijeljan je 15. novembra 1944. na Cetinju u 41. godini života.

Niko Krivokapić je rođen na Cetinju u porodici Mašana Krivokapića i Marije rođ. Radonjić. Tačan datum rođenja nije poznat. Bio je poštan ski inspektor Direkcije PTT na Cetinju. Strijeljan je 15. novembra 1944. na Cetinju.

Milo Prlja je rođen uLjubotinju 1900. godine u porodici Mrguda Prlje i Stane rođ. Dapčević. Gimnaziju je završio na Cetinju, a u Peruđi (Italija) je svršio agronomiju 1924. Uoči okupacije bio je činovnik poljoprivredog odjeljenja Banske uprave Zetske banovine na Cetinju. Strijeljan je 15. novembra 1944. na Cetinju u 44. godine života.

Dušan Lukin Vujović je rođen 6. februara 1914. godine u Čevskim Ublima kod Cetinja. Po profssiji bio je pješadijski poručnik kraljevske jugoslovsnske vojske.  Strijeljan je 15. novembra 1944. na Cetinju u 30. godini života.

Marko Perov Martinović je rođen u Bajicama na Cetinju 1897. god. Punih osamnaest godina bio je poslužitelj Cetinjske gimnazije, počev od 1926. Strijeljan je 15. novembra 1944. u Humcima na Cetinju u 47. godini života.

Stanko Filipović je rođen 5. avgusta 1883. godine u Dobrskom Selu kod Cetinja u porodici Maša Filipovića i Joše rođ. Martinović. Bio je čuvar šume Cstinjskog manas- tira. Strijeljan je 15. novembra 1944. u Humcima na Cstinju u 61. godini života.

Niko Milošević je rođen 13. februara 1898. godine na Cetinju u porodici Sava Miloševića i Marije rođ. Vuković. Bio je činovnik Državnog muzeja na Cetinju. Strijeljan je 15. novembra 1944. godine na Cetinju u 46. godini života.

Aleksandra Matanovićje rođena 21. marta 1917. godi-ne na Cetinju u porodici cetinjskog apotekara Krsta Mata-novića i Ane rođ. Petrović-Njegoš. Njena majka Ana je bila ćerka vojvode Boža Petrovića, rođaka kralja Nikole. Gimnaziju js svršila na Cetinju 1936. godine, a studijs engleskog jezika u Beogradu 1940. Strijeljana je 15. novsmbra 1944. na Cetinju u 27. godini života.

Njen mlađi brat Pavle Matanović, student farmacije, odstupio je sa četnicima iz Cetinja u novembru 1944. godine i u odstupanju je izgubio život. Vrijeme, mjesto i okolnosti u kojima je stradao nijesu poznati.

Što se tiče ostalih građana koji su pogubljeni u ovim dvodnevnim egzekucijama nije nam, na žalost, bilo moguće doći do osnovnih biografskih podataka i o njima. Sve do danas zvaninna istoriografija tretirala je proces epekucija izvršenih na Cetinju i u drugim gradovima Crne Gore krajem 1944. godine kao svojevrsnu tabu temu, nepodobnu za temeljno naučno istrzživanje, pa ova tematika do sada uopšte nije podrobno izučena niti rasvijetljena.

Imena naredbodavaca i izvršilaca ovih egzekucija, barem zvanično, ostala su nepoznata n neprozvana. Arhivska građa, koja bi nam mogla pružiti jasne i decidne odgovore na ovaj problem, ostala je nedostupna naučnoj i nacionalnoj javnosti i poslije protoka pedeset godina od ovih tragičnnh događaja. Ona se nesumnjivo čuva u arhivu MUP-a Crne Gore a djelimično i u arhivu MUP- a u Beogradu ali njeno korištenje u naučnonstraživačke svrhe ni sada nije moguće. Ali sve značajne ličnosti iz vojnopolitičkog aparata NOP-a u Crnoj Gori za svih ovih pedesetak godina izbjegle su da se konkretno odrede prema ovim egzekucijama, pa tako i prema dvodnevnim pogubljenjima grupe građana na Cetinju u novembru 1944.

Niko od njih, što je zaista indikatnvno, nije osudio ali ni odobrio ove egzekucije, vjerovatno zato jer je n njima bilo jasno da su ovakva masovna strnjeljanja bila nepotrebna i beskorisna po interese nove državne vlasti. Dugogodišnji direktor Istorijsnog instituta u Podgorici, akademik doktor Dimitrije Dimo Vujović bio je odmah poslije oslobođenja Cetinja, pa tako i za vrijeme ovih dvodnevnih egaekucija predsjednik Sreskog narodnooslobodilačkog odbora Cetinja i sekretar Sreskog komiteta KP na Cetinju.

Nalazeći se na rukovodećoj upravnoj i partijskoj funkciji u Cetinjskom srezu, on je, prirodno, morao znati pojedinosti koje su prethodile ovim egaekucijama kao i imena nalogodavaca projskgovanih egaekucija, ali js sve do svojs smrti, 1995. godins neumoljivo i istrajno ćutao i svoja saznanja o ovim infamnim događajima nikada nije povjerio naučnoj i nacionalnoj javnosti Crne Gore i Jugoslavije.

U tom pogledu jedini izuzetak je učinio gensral-pukovnik JNA i narodni heroj Blažo Janković, koji se u intervjuu „Pobjedi“ od 10. marta 1992. godine, osvrnuo i na dvodkevne egzekucije na Cetinju. Osudio je pogubljenja uglednih građana, ali imena egaekutora nnje imenovao. Dajemo izvod iz ovog intervjua u kome general Janković iznosi svoje mišljenje o ovim egaekucijama. Ovo mišljenje je za nas vrlo interesantno, jer osim generala Blaža Jankovića, niko od narodnih heroja i visokih vojnih i partijskih rukovodilaca NOP-a, uopšte nije definisao svoj stav prsma masovnim pogubljenjima građana na Cetinju i u Crnoj Gori krajem 1944. Izvod iz intervjua doslovno glasi:

„Direktor gimnazije Ilija Zorić bio je fin čovjek, a mi smo ga kasnije strijeljali.Kada?U toku revolucije.Što ubiste čovjeka?Što, što! Dao je meni, tebi, Marku i Janku, možda slabu ocjenu. Bio je strog, ali pravičan. Samo je to razlog? Ništa drugo. Ko ga je strijeljao?Jedinica Nikole Banovića, Deseta crnogorska brigada u mojoj su bili sve dojučerašnji četnici, manje-više. Ova brigada je formirana 1944. godine. I njega ubiju đaci-ponavljači. I brata Miša su mu strijeljali istog dana. Bio je frajer i samo zato su ga ubili. Nikom zla nije napravio. Da nije nekom djevojku preoteo ili nešto slično?Ma nije. Nego eto tako…(Od Ceklina do Celovca i natrag, Blažo Janković, general-punovnik, narodni heroj: Razgovori, sjećanja, dokumenti, Pobjeda, 10. mart 1992., str 16.)

S pravom nam se čini da u ovom intervjuu ima prilično proizvoljnih i netačnih fakata sa kojima se ne bismo mogli složiti. Spiskove za pogubljenje građana na Cetinju, ali i u drugim gradovima Crne Gore, nijesu sastavljali „dojučerašnji četnici“, već oficiri OZN-e koji su učestvovali u NOP-u još od 1941. godine. Egzekucije građana osuđenih na smrt, takođe, nijesu izvršili „dojučerašnji četnici“, u čiju se lojalnost nije ni imalo povjerenja, već provjereni i fanatizovani kadrovi KP, kojima je interes Partije bio iznad svega, pa samim tim i iznad životnih interesa njihovih najbliskijih srodnika.

Izjava generala Jankovića da su profesore Iliju i Mihajla Zorića strijeljali „đaci ponavljači“, prikriva stvarnu suštinu problema. Sasvim je vjerovatno da je pri sastavljanju spiskova građana Cetinja određenih za fizičku likvidaciju, egzekutore motivisao i kriterijum ličnog revanšizma. Ali većina građana koji su lišeni života nije nikada ni radila u prosvjsti. Od 28. strijeljanih građana samo je njih petoro bilo zaposleno u prosvjetnim ustanovam Zato se s pravom postavlja pitanje: zbog čega su i iz kojih razloga strijeljani ostali građani?

Na ovo pitanje general Janković je izbjegao da javnosti pruži adekvatan odgovor. Osnovna svrha ovih egaekucija bila je, ne samo fizička likvidacija građanstva antikomunističks orijentacije, vsć i stvaranje i širenje atmosfere straha i nesigurnosti u građanskom sloju Cetinja i Crne Gors kao i pri- siljavanje gradskog stanovništva na bezuslovnu lojalnost. Egzekucije su bile svojevrsna demonstracija sile i moći novs „narodne vlasti“ koja je i na taj način zlokobno stavljala do znanja da će u odbrani „tekovina NOB-a i revolucijs“ primijeniti sve, pa i najsurovije metode, striktno se rukovodsći načelom “cilj opravdava sredstva“.

Naša namjera je bila da ovim skromnim prilogom ‘ dvadesetosam nedužnih žrtava crvenog terora na Cetinju sačuvamo od neumitnog zaborava istorije i ljudskog sjećanja, koje se sa dolaskom novih pokoljenja postepeno gasi i nestaje. Društvo koje nema moralne i političke snage i volje da se suoči sa bratoubilačkim sagrešenjima svojih prsdaka, da reafirmiše ideju nacionalnog i građanskog pomirenja i da ostvari duhovni i moralni preporod („preumljenje“) svoga naroda osuđeno je na neminovni sunovrat i nestajanje sa istorijske scene. U tom slučaju za naš narod više nema nade.

Smišljeno i sračunato prikrivanje i odobravanje bratoubilačkih pokolja i ogrešenja u našoj prošlosti uvod js u nove sukobe, nove nesporazume, nova stradanja, kojima kao da nema kraja. Opšte nacionalno pomirenje u duhu Hristove Istine jedina je moguća alternativa ovakvom fatalnom ishodu naše budućnosti.