Golgota najvećeg srpskog izdavača u tri države

Nepravda prema Anatoliju Ivanoviću, ruskom emigrantu, koji je između dva svetska rata sa svojom izdavčkom kućom Narodna prosveta bio najuspešniji izdavač u Srbiji i koji je dao nemerljiv doprinos srpskoj duhovnosti i kulturi, mogla bi biti barem donekle ispravljena, a njegovi potomci u dalekoj Venecueli da s ponosom gledaju i slušaju o njegovom liku i delu. Pre dve godine Ivanović je pred beogradskim sudom rehabilitovan, pred Agencijom za restituciju sprema se i postupak za povraćaj njegove imovine, na Filološkom fakultetu u Beogradu u toku je priprema doktorske disertacije, a nedavno je osnovana i nevladina organizacija „Narodna prosveta“ sa ciljem da sačuva uspomenu na čoveka koji je ugradio sebe u srpstvo i srpsku kulturu. Evo i teksta o ovom izuzetnom čoveku:

Piše: Predrag Savić, advokat iz Beograda

Gotovo sve vezano za Anatolija Ivanovića, danas deluje nestvarno, počev od tragične sudbine njegove porodice, koja je u proteklih sto godina tri puta preživela postupke konfiskacije i nacionalizacije imovine i to u tri različite države (Rusiji, komunističkoj Jugoslaviji i Venecueli), stradanja u Oktobarskoj revoluciji i patnju po nacističkim i izbegličkim logorima, do činjenice da je Anatolije zahvaljući izdavanju knjiga i časopisa u Srbiji stekao enormno bogastvo, koje mu je u celosti oduzeto 1946. godine. Presudu na osnovu koje je to učinjeno, porodica bez uspeha pokušava da dobije od Arhiva Srbije, gde se, kako tvrdi BIA, i danas nalazi.
Anatolije je rođen 30. novembra (17. po starom kalendaru) 1897. u Rostovu na Donu, u aristokratskoj porodici Pricker. Anatolijev otac Ivan je bio ugledan industrijalac, izdavač i štampar, koga su boljševici likvidirali na taj način što su mu glavu potopili u rastopljeno štamparsko olovo. Učesnici Oktobarske revolucije na surov način ubili su i Anatolijevu rođenu sestru. Javno negodovanje i pobuna stanovnika iz Rostova doprineli su da boljševici poštede živote Anatoliju i njegovom starijem bratu, koji u to vreme bio univerzitetski profesor, poznati matematičar i fizičar.

Anatolije je 1918. sa grupom „belih” Rusa emigrirao u Srbiju, a njegov brat, nikada nije preboleo masakr. Gledao ga je svojim očima, a kasnije se propio i ubrzo preminuo.
U Kraljevinu SHS ruske izbeglice-emigranti, većinom obrazovani, njih oko 45 hiljada, među njima i Anatolije Ivanović, stižu nakon Oktobarske revolucije i građanskog rata. Afirmaciji dela te emigracije u Srbiji posebno je doprineo i Anatolije Ivanović, koji ih je kasnije angažovao kao crtače, pisce, slovoslagače u svojim firmama.
Odmah po dolasku u Srbiju, Anatolije je u Somboru upoznao prelepu Krunoslavu Šešević, studentikinju, čija je familija u bliskom rođačkim vezama sa Gavrilom Principom. Venčali su se marta 1922. Prema porodičnom predanju, kojeg se priseća Anatolijeva unuka Valerija Ivanović koja danas živi u Venecueli, Krunoslava je prihvatila da se venča tek kada je Anatolije Ivanovič Pricker promenio prezime u srpsko Ivanović i postao srpski državljanin.
Anatolije uz pomoć dvojice ruskih profesora „belogardejaca” započinje sa prevođenjem i izdavanjem ruskih klasika. Kao vlasnik izdavačke kuće „Narodna prosveta”, izdavao je dela Tomasa Mana, Balzaka, Dostojevskog (prevodila ga je Desanka Maksimović), Čehova, Turgenjeva, ostalih ruskih klasika i svetski značajnih autora tog doba, ali i sabrana dela pedesetak srpskih pisaca.
Posebno mesto zauzima Biblioteka srpskih pisaca u kojoj je Anatolije objavio celokupna dela Ćorovića, Andrića, Šantića, Dučića, Ćipika, Njegoša, Đure Jakšića, Milorada M. Šapčanina, Jovana Sterije Popovića i još desetine drugih autora. U izdavačkom odboru ove biblioteke bili su: prof. dr Vladimir Ćorović, član SANU, dr Pavle Stevanović, u to vreme honorarni univerzitetski profesor, Jeremija Živanović, rektor tadašnje Više pedagoške škole, Uroš Džonić – legendarni upravnik Univerzitetske biblioteke i Stevan Jelača – profesor kniževnosti Treće beogradske gimnazije. Urednici pojedinih izdanja bili su Jovan Dučić i Dragiša Vasić.
Cela Biblioteka srpskih pisaca štampana je u velikom tiražu u kožnom povezu, na kvalitetnom papiru. Pretpostavlja se da je upravo štampanje ovih knjiga, koje su predstavljale grandiozan poduhvat u srpskoj kulturi, pomoglo Anatoliju da kupi sopstvenu štampariju, u to vreme najsavremeniju na Balkanu i da na Obilićevom vencu sagradi trospratnu poslovnu zgradu, koju su tad smatrali arhitektonskim čudom. U ovoj zgradi danas je Zavod za udžbenike.
U redakcijskom odboru koji je za „Narodnu prosvetu” pripremio i objavio „Biblioteku svetskih pisaca” bili su: Bogdan Popović, Isidora Sekulić, Miloš Trivunac, Miodrag Ibrovac i Vladimir Ćorović a ubrzo potom izdata je i Biblioteka jugoslovenskih pisaca. Anatolije Ivanović je, kao neizmerno vešt izdavač, veliki broj knjiga prodao ne samo u na teritoriji bivše Kraljevine Jugoslavije, već i u ostalim evropskim zemljama.
Izdavao je ilustrovani nedeljnik pod nazivom „Panorama”, koja je objavljivala i stripove, još pre „Politikinog zabavnika” (urednici Vojin Đorđević, Boža Z. Marković i drugi) i čuvenu „Hroniku” – nedeljne informativne novine. „Hronika” je stekla veliki ugled i izlazila je, kao i „Panorama”, sve do ulaska Nemaca 1941. u Beograd. U njegovim redakcijama i izdavačkim odborima bili su angažovani Isidora Sekulić, Milan Kašanin i profesor dr Jovan Maksimović. Zahvaljujući izdavačkoj delatnosti Anatolija Ivanovića, Jovan Maksimović je postao najpoznatiji i najplodniji srpski prevodilac svih vremena, po kojem se i danas zove jedna od uglednih nagrada Udruženja prevodilaca Srbije.
Uz pomoć vrsnih prevodilaca, Ivanović je prevodio jugoslovenske pisce na nemački, štampao knjige u svojoj štampariji i nemačkim knjižarama prodavao dela Andrića, Dučića, Nazora, Rakića, Šantića, Antona Gustava Matoša, Ujevića, Desanke Maksimović, Momčila Nastasijevića, Nikole Šopa, Frana Alfirevića i drugih. Kada je Ivo Andrić u Nemačkoj dobio agreman kao ambasador Kraljevine Jugoslavije, njegova dela već su bila prevedena i poznata tamošnjoj publici zahvaljujući Anatoliju. Moguće da je od zarade od prodaje knjiga u Nemačkoj, Anatolije kupio vilu u jednoj poznatoj nemačkoj banji, jer nije mogao da izvuče gotov novac iz Trećeg Rajha. Neki kažu da su to bili glavni razlozi što su Nemci odmah po okupaciji stavili pod svoju upravu njegovu fabriku kartona na Umci, fabriku „Drvoprodukt” i štampariju i redakcije. Razlog za konfiskaciju Anatolijeve izdavačke imperije, prema porodičnom predanju Ivanovića, mogao bi biti i srodstvo njegove supruge Krunoslave sa Gavrilom Principom, zbog koga su mnogi njeni rođaci odvedeni u nemačke logore.
Objavljivao je i dela svih 11 ruskih emigranata – belogardejaca koji su kasnije postali članovi SANU, zahvaljujući njegovoj pomoći su izlazili iz anonimnosti i afirmisali se, te su od slabo plaćenih poslova uspeli da obezbede angažmane u Narodnom pozorištu, Univerzitetu, državnim ustanovama i postanu izuzetno uspešni a potom ostave i neizbrisiv trag u srpskoj kulturi i umetnosti. O svima njima, kao i o mnogim drugim od 45 hiljade ruskih emigranata se zna puno. Jedino o Anatoliju Ivanoviću gotovo da nema bitnijih informacija, već su ostale samo knjige kao sećanje na njega. Nadamo se da će i ovaj tekst podstaći sve one koji nešto više znaju o njegovom životu i delatnosti da se oglase i upotpune sliku o junaku naše priče?
Anatolije je za kratko vreme stvorio pravu izdavačko-štamparsku imperiju i stekao ugled, zahvaljući kome su mu bila otvorena vrata jugoslovenskog ali i drugih evropskih dvorova. Postao je jedan od najuglednih srpskih izdavača, što dokazuje podatak da je na osnivačkoj Skupštini Saveza knjižarskih organizacija Jugoslavije, održanoj 1933. godine u Beogradu, izabran za predsednika Nadzornog odbora.
Postoje tragovi da je podelio na hiljade knjiga siromašnoj srpskoj deci po školama. Finasijski izveštaji iz Fabrike kartona i lepenki „Umka” i „Drvoprodukta” pokazuju da je Anatolije Ivanović bio i veliki dobrotvor, koji je pomagao sirotinju, ali i kulturne manifestacije.
U knjizi „Ruska literarna Srbija 1920-1941” dr Ostoja Đurić navodi: „Da li zbog dalekog jevrejskog porekla ili zbog fabrike i štamparije koje rade za ratne potrebe, nemački okupatori prete Anatoliju logorom, pa se on privremeno sklanja u Mađarsku.” Kasnija porodična „istraga”, pokazala je, međutim, da u rodoslovu Ivanovića, umesto jevrejskih, postoje hazarski (karajimski) geni.
Valerija Ivanović navodi da je njena baka Krunoslava, kao rođaka Gavrila Principa, preživela velike patnje po logorima za vreme Drugog svetskog rata, a da je njen otac Aleksandar (preminuo 2006. u Venecueli), inače lekar po profesiji, bio pripadnik gerilskog pokreta generala Draže Mihailovića, što bi mogao biti razlog za animozitet i progon njegovog oca Anatolija Ivanovića od strane komunističkih vlasti.
Paradoks je da su familiji Ivanović već tokom okupacije Nemci, osim imovine u Srbiji, oduzeli i sve bankarske račune. Zna se da je Krunoslava imala ogromne štedne uloge u bankama u Švajcarskoj, Sarajevu, Zagrebu i Beogradu. U nekom od zbegova Anatolijevi sinovi Aleksandar i Nikola (nestao pod nerazjašnjenim okolnostima u Južnoj Americi, oko 1950. godine) izgubili su i ključ od sefa u švajcarskoj banci u kojem se nalazilo ogromno porodično bogatstvo!
Pismeni tragovi u Arhivu Srbije pokazuju da je Anatolije Ivanović preko novih vlasti bezuspešno tražio naknadu ratne štete za svoja preduzeća, među kojima je i bio i „Drvoprodukt”. Ostale su na stotine hiljada papira u arhivima o njegovom uspešnom finansijskom poslovanju i dobrotvornim akcijama, ali je prosto neverovatno da su gotovo svi drugi tragovi o njegovom liku i delu „izbrisani”, kao da je to sistematski rađeno! Anatolije je napustio Srbiju 1946. godine, i ponovo postao emigrant. Proglašen je za ratnog profitera i konfiskovana mu je sva imovina. Preko Pariza stigao je do Brazila, gde je i umro 1954. godine.
Zbog bliskosti sa dvorom Karađorđevića, Anatolije Ivanović je imao dosije i kod tajne policije u Kraljevini SHS, a kasnije Jugoslaviji, što se može zaključiti na osnovu dosijea pod oznakom „Dvor F. 20-AJ”. Dosije o Anatoliju su imale i nemačke okupacione vlasti odnosno Uprava policije (BdS). Udba je takođe vodila dosije o Anatoliju. Prema podacima iz BIA, kada je porodica pre više meseci tražila taj dosije, kao dokaz u postupku rehabilitacije Anatolija Ivanovića, on je (trajno) ustupljen Arhivu Srbije, koji ga, zasad, ne daje na uvid zastupnicima naslednika Anatolija Ivanovića.

Na fotografijama neka od izdanja izdavačke kuće „Narodna prosveta“ Anatolija Ivanovića