„Gospar Mato“ pred punom salom u Trebinju

U Narodnoj biblioteci u Trebinju, nekadašnjoj kući velikog srpskog dobrotvora Luke Ćelovića, pred prepunom salom promovisane su knjige „Gospar Mato Gracić“, autora Predraga Savića i Saše Nedeljkovića, i „Pucanj u prazno“ Džaspara Rutama, britanskog obavještajca iz Drugog svetskog rata u izdanju beogradske izdavačke kuće „Narodna prosveta“.

O ovim izuzetno vrednim knjigama govorili su poznati srpski advokat i pisac Predrag Savić, istoričar Milorad Vukanović, dugogodišnji predsednik Srpskog nacionalnog vijeća u Dubrovniku, i Trifko Ćorović, urednik portala Slobodna Hercegovina. Veliki doprinos organizaciji ove poromocije dali su Udruženje Jugoslovenske vojske u otadžbini Trebinje (JVUO) i Narodna biblioteka.

Knjiga „Gospar Mato Gracić“ je istraživački poduhvat istoričara Saše Nedeljkovića i Predraga Savića, koja prati sudbinu istaknutog člana zajednice Srba rimokatolika u Dubrovniku, izuzetnog stvaraoca na mnogih poljima – od pravne nauke, javnog političkog i kulturnog rada, izdavača, čoveka naprednih shvatanja za svoje vreme.

Koautor knjige Predrag Savić je rekao da je dr Mato Gracić bio od onih ljudi koji bi pretvarali u zlato čega god bi se dohvatili: dubrovački veleposednik bio je jedan od osnivača dubrovačkog tramvaja, pionir savremenog banjskog turizma i elektroindustrije, ali i pokrovitelj srpske političke i kulturne misli u Dubrovniku.

„U najtežim trenucima bio je vlasnik dubrovačke srpske štamparije i faktički izdavač časopisa ‘Srđ’ i ‘Dubrovnik’. Jedna izuzetna ličnost koja je bila i najveći sponzor organizacija Srba rimokatolika – i političkih i društvenih i kulturnih. Osnivač je društva ‘Dušan Silni’ i prvi starješina Sokola srpskih u Dubrovniku. Ostavio je duboke tragove, ali su ti tragovi sistematski uništavani i brisani poslije Drugog svjetskog rata“, istakao je Savić.

Slična je bila sudbina mnogih Srba rimokatolika u Dubroviku – progonjeni su od austrougarskih vlasti za vreme Prvog svetskog rata i stradali od ustaša za vrijeme NDH, da bi mnoge od njih komunističke vlasti, među njima posmrtno i dr Gracića, proglasili narodnim neprijateljima, a njihove porodice ostavili bez imovine i osnovnih građanskih prava…

Istoričar Milorad Vukanović, rekao je da su Srbi rimokatoličke veroispovijesti bili izuzetno velika zajednica u tom gradu.

„Samo ću vam navesti jedan podatak: 1911. godine bilo je 36 vijećnika u Dubrovniku, a od tog broja 15 je bilo Srba, 12 katoličkih i tri pravoslavna. U procentima rečeno, to je oko 42%, što nije mali broj“, kazao je Vukanović i dodao da su upravo rimokatolički Srbi i najzaslužniji za kulturnu i političku emancipaciju Srba u Dubrovniku.

„Uz pomoć njih izdavali su svoje listove, imali su svoju štampariju, svoju banku, svoja udruženja, svoju muziku. Sve ono što je potrebno za kulturni život jednog naroda“, kazao je Vukanović.

On je od značajnih Srba rimokatolika pomenuo Medo Pucić, Matija Ban, Antun Fabris, porodicu Gučetić… Riječ je, dodaje on, često o porodicama romanskog porekla koje su svoje prezimena slovenizirali, po porodičnoj tradiciji pripadali su rimokatoličkoj crkvi, ali po svom nacionalnom opredeljenju – srpskom narodu.

Vukanović je napomenuo da smo danas često svedoci krivih tumačenja – kako je navodno njihov stalni politički cilj bio da Dubrovnik pripoje Srbiji.

„Nije se radilo o tome da se Dubrovnik pripoji bilo kome – ni Hrvatskoj ni Srbiji. Oni su bili za dubrovačku samostalnost, ali kako u nastupajućim okolnostima nisu mogle da se održe male države – njihov cilj je bio ujedinjenje svih Južnih Slovena, ili kako su to oni voleli reći – ujedinjenje i sa Zagrebom i sa Beogradom“,  istakao je Vukanović.

Trifko Ćorović je opširno govoreći o knjizi „Gospar Mato Gracić“ istakao da je portal Slobodna Hercegovina na neobičan način dao doprinos u stvaranju knjige o Matu Graciću.

„Nedaleko od ove biblioteke, baš u ovom gradu na njegovu krsnu slavu, prije šest godina na praznik Preobraženja registrovan je portal Slobodna Hercegovina. Ovaj portal, koji je zasnovan na volonterskom radu, stvorio je poseban imidž i vremenom je postao najuticajniji portal među Hercegovcima u Srbiji. Taj potencijal prepoznali su mnogi znani i neznani. Vremenom se stvorio veliki krug saradnika, a među njima i jedan od autora ove knjige, uvaženi istoričar Saša Nedeljković, koji je objavio više desetina tekstova. U svom istraživanju Nedeljković se najviše bavi radom sokolskih društava Kraljevine Jugoslavije, ali se kroz naslove odmah moglo osjetiti da ima poseban senzibilitet prema Dubrovniku. Taj motiv leži u činjenici da je sam autor potomak Dubrovkinje, Srpkinje iz Gruža“, rekao je Ćorović.

On je podsetio da je Predragova supruga Ivana, koja je danas među anđelima, upravo na portalu Slobodna Hercegovina pronašla tekstove Saše Nedeljkovića, što je Peđi dalo ideju da se zainteresuje za Matu Gracića.

„Možda neki ne znaju, ali Predrag Savić karijeru je započeo kao novinar i odavno se već dokazao kao majstor pisane riječi. U Srbiji je poznatiji kao advokat koji je imao najviše dobijenih sudskih sporova pred Evropskim sudom pravde u Strazburu. Zato nimalo ne čudi da je uspio da rehabilituje i Mata Gracića, iako se komunistička vlast dobro potrudila da uklone svu arhivu vezanu za ovaj slučaj“, objasnio je urednik Slobodne Hercegovine.

Ćorović je primetio da je najčešći izvor koji se pominje u knjizi “Gospar Mato Gracić” časopis Srđ, koji je izlazio dva puta mesečno u periodu od 15. januara 1902. do 15. maja 1908. godine sa jasnim opisom “književno glasilo svih Srba na Primorju.“

„Na naslovnoj strani prvog broja Srđa objavljena je i pjesma “Sveti Srđu, ne daj grđu“ koja je definisala njegovu misiju”, istakao je Ćorović i izrecitovao pomenutu pesmu:

Starac Srđ je njegda bio

Straža gradu Dubrovniku,

Pa je Vlahu, čilom drugu

Mjesto davno ustupio.

…No unatoč čilom Vlahu

Starog Srđa svetitelja

Još se spomen utro nije….

Srđevdan je krsno ime.

A na osob jošte živi

Sveti starac, moćni, parac

U uzdahu i molitvi,

Što mu vjerni puk podiže,

Puk podiže Dubrovački,

Kad ga teški jadi pašu,

Pa isturi riječ našu:

“Sveti Srđu, ne daj grđu!“

Trifko Ćorović je potom opširno govorio o ovom časopisu koji je kao je rekao u svojih sedam godina postojanja okupio književnike i kulturne radnike iz Dubrovnika, Vojvodstva Srbije i Tamiškog Banata, Knjaževine Crne Gore, Knjaževine Srbije…

„Za Srđ su pisali pisali Jovan Dučić, Aleksa Šantić i Vladimir Ćorović, a kao dopisnici za list su radili Matija Ban, Vid Vukasović Vuletić, Dionisije Miković, Ivo Vojnović i mnogi drugi. Osnivač, vlasnik i glavni urednik lista Srđ bio je novinar Antun Fabris, koji je nakon objavljene pjesme Bokeška noć (u knjizi se nalazi na strani 174.) pjesnika Uroša Trojanovića uhapšen krajem 1902. godine“, naveo je, između ostalog, Trifko Ćorović.

On se na kraju zahvalio Narodnoj biblioteci u Trebinju i njenoj direktorki, gospođi Milosavi Supić, kao i Gradskoj upravi Grada Trebinja što su pomogli organizaciju ove promocije, a posebnu zahvalnost iskazao je prema Udruženju JVUO Trebinje kome je namenjen i kompletan prihod od prodatih knjiga „Gospar Mato Gracić“ u Trebinju za podizanje spomenika borcima Jugoslovenske vojske u otadžbini i nevinim žrtvama Drugog svetskog rata.

Pogledajte video zapise sa promocije u Trebinju, koje je snimio Nebojša Vukanović:

Knjiga „Pucanj u prazno“ Džaspara Rutama, čije je fototipsko izdanje takođe predstavljeno trebinjskoj čitalačkoj publici svedočanstvo je o prirodi i ulozi četničkog pokreta tokom Drugog svetskog rata iz pera engleskog obaveštajca, koji je tokom 1943. i 1944. godine boravio u štabovima četničkih komandanata i istočnoj Srbiji i lično upoznao Dražu Mihailovića. Ova knjiga u velikoj meri doprinela je rehabilitaciji četvičkog komandanta 2016. godine.

Priređivač Predrag Savić je rekao da engleski komandos piše o svim slabostima i dobrim stranama ravnogorskog pokreta, na način autentičan i objektivan, tim pre što je knjiga objavljena neposredno posle rata – 1946. godine, odnosno nezavisno od politički korektnih viđenja ovih događaja formiranih u istoriografiji.

„U knjizi Rutama kaže da partizane nije ni vidio u Srbiji, sem jedne ranjene partizanke. Takođe navodi da su ravnogorci bili anatifašistička vojska i iznosi niz kritika na račun zvanične britanske politike naročito zbog bombardovanja srpskih gradova na Vaskrs 1944. godine, ali i zbog činjenice da je Bi-Bi-Si često lažirao informacije: prikazujući uspehe četničke vojske kao uspehe partizana“, istakao je Savić, dodajući da je britanski komandos imena pisao u šiframa da bi zaštitio četničke komandante, što ih nije spasilo partizanske odmazde jer su gotovo svi streljani ili ubijeni u emigraciji.