Nepavda ispravljena posle 80 godina

Zvanična Velika Plana u poslednjih pet godina, otkako je rukovođenje ovom opštinom preuzela Srpska napredna stranka, menja svoj odnos prema novijoj istoriji i pokušava da ispravi nepravdu nametnutu za pola veka komunističke vladavine a po kojoj je u istoriji ove opštine dvadesetog veka uglavnom bilo priznato i slavljeno samo ono što su iznedrili komunistički i partizanski pokret.

Ulice u gradu i po selima u najvećem broju nose imena partizanskih boraca, od kojih je većini bukvalno jedina zasluga to što su poginuli sa zvezdom petokrakom na kapi. Dok se ulice koje su ime dobile po ratnicima koji su za otadžbinu ginuli pod kokardom, u vreme kad je Srbija bila kraljevina, mogu na prste izbrojati.

A samo u Prvom balkanskom ratu, Drugom balkanskom ratu i Prvom svetskom ratu sa područja koje obuhvata današnja opština Velika Plana, poginula su 3.444 oficira, podoficira i vojnika.

Njima su u svim selima, u periodu između dva svetska rata, u vreme Kraljevine Jugoslavije, podignuti izuzetno lepi i vredni spomenici. Sa imenima poginulih. Međutim, prilikom značajnijih godišnjica iz balkanskih i Prvog svetskog rata,  pokraj tih spomenika cveće bi ostavljali samo njihovi potomci. Oni kojima su osećaj ljubavi i moralnog duga prema precima bili jači od bojazni da će se tim činom zameriti komunističkoj vlasti.

Decenijama su zvanično obeležavane samo godišnjice značajne za komunistički pokret u Drugom svetskom ratu, pa su opštinske delegacije vence i cveće, uz retke izuzetke, polagale samo na spomen obeležja podignuta pripadnicima Titovog partizanskog pokreta.

Krajem prošle godine, prvi put nakon osamdeset godina, opština Velika Plana je zvanično i vrlo svečano obeležila godišnjicu oslobođenja u Prvom svetskom ratu, 28. oktobra 1918. godine.

Tog dana delegacija koju su predvodili predsednik opštine Igor Matković i predsednik Skupštine opštine Dušan Marić, uz prisustvo i ostalih najviših opštinskih rukovodilaca, položila je venac na spomenike palim oficirima, podoficirima i vojnicima Vojske kraljevine Srbije u Lozoviku, Miloševcu, Markovcu, Donjoj Livadici i Starom Selu.

Pre toga, poslednji put, 28. oktobar je proslavljen 1940. godine.

Uprkos epidemiji korone i  zabrani okupljanja većeg broja ljudi, u Crkvi svetih apostola Petra i Pavla u Lozoviku sveštenici SPC služili su parastos poginulim junacima sa Mačkovog kamena, Solunskog fronta i brojnih drugih mesta na kojima se krvlju i životima plaćala sloboda srpskog naroda i Kraljevine Srbije.

Parastosu je prisustvovalo celo opštinsko rukovodstvo.

Nakon polaganja venaca delegacija Opštine i Mesne zajednice na spomen ploču u centru Lozovika, dan oslobođenja opštine obeležen je i u Miloševcu, gde su uz delegacije Opštine i Mesne zajednice venac položili i članovi Udruženja potomaka ratnika palih u ratovima od 1912. do 1918. godine.

Dan ranije, delegacije Opštine, Mesne zajednice i političke stranke Pokret obnove kraljevine Srbije  vence su položile na spomenik palim kraljevim oficirima i vojnicima koji se nalazi u porti Crkve svetog vaznesenja Hristovog u Starom Selu.

Predsednik Skupštine opštine Velika Plana Dušan Marić je istakao da je dosadašnjim odnosom prema danima u kojima je ova opština dočekivala slobodu činjena velika istorijska nepravda i da je ponosan što, zajedno sa svojim saradnicima, učestvuje u njenom ispravljanju.

-Od Drugog svetskog rata naša opština redovno slavi dan oslobođenja u tom ratu 10. oktobar.  I to je lepa tradicija, koju ne treba prekidati. Međutim,  dan oslobođenja u Velikom ratu je zaboravljen, marginalizovan. Kao da nije bilo ni rata, ni okupacije, ni stradanja koje je bilo mnogo veće  nego u Drugom svetskom ratu – rekao je Marić.

A o kakvoj nepravdi se radi vidi se iz dva sledeća podatka. U Drugom svetskom ratu Planu je oslobodila Crvena armija, bez učešća partizana, dok su u Prvom svetskom ratu u Veliku Planu prvi ušli srpski vojnici, iz odreda kojim je komandovao major Dušan Dodić.

Nakon proboja Solunskog fronta srpska, vojska Kraljevine Srbije  je nezadrživim jurišem oslobađala porobljenu otadžbinu i hitala prema Beogradu. Dolinom Morave prodirala je Prva srpska armija pod komandom vojvode Petra Bojovića, praćena francuskom konjicom, kojom je komandovao general Šarl Tranije.

Udarnu snagu Prve armije činila je Konjička divizija, koja je 26. oktobra, oko pola devet ujutro, zauzela Despotovac i nastavila da goni neprijatelja prema Svilajncu.  Dolinom Morave napredovale su i Dunavska i Moravka divizija.

Prostor od Despotovca do Kragujevca branili su 11. nemačka amija, Alpski korpus i 30. divizija austro-ugarske vojske.

Svilajnac je oslobođen 27. oktobra. U grad su ušle srpska i francuska konjica.

Srednja kolona srpske vojske koja je 27. oktobra oko šest sati ujutro krenula iz Brzana, a u kojoj su glavninu činile jedinice Dunavske divizije, oko 10 časova je izbila na ivicu Markovca.

Oko 14 časova odred pod komandom majora Dušana Dodića zauzeo je Staro Selo (Adžibegovac) a predveče je ušao u Veliku Planu, gde je i prenoćio, u rejonu železničke stanice.

Do prve veće bitke na području Velike Plane došlo je 28. oktobra, oko sedam ujutro, kad su jake neprijateljske snage kod Velikog Orašja, sa leve obale Jasenice, žestokom vatrom dočekale srednju kolonu Konjičke divizije. Neprijatelj je sa Jasenice odstupio sledećeg dana, 29. oktobra, u četiri sata ujutro.

Najviše stradalih vojnika u ratovima od 1912. do 1918. sa teritorije današnje opštine Velika Plana bilo je iz Lozovika, čak 473.  Ali su i ostala naselja dala ogromne žrtv e.

Staro Selo 378, Velika Plana 374, Miloševac 357,  Krnjevo 346,  Veliko Orašje i Kruševo 283, Donja Livadica 280 , Markovac 276, Rakinaac i Kupusina 193, Radovanje 143,

Trnovče 137 i Novo Selo 131  pali oficir, podoficir i vojnik.

Predsednik opštine Igor Matković je istakao da je opština poslednjih godina izdvajala značajna sredstva za rad  udruženja građana koja se bave čuvanjem tradicija balkanskih ratova i Velikog rata. Ta udruženja su, svako na svoj način, obeležavala značajne događaje iz naše istorije sa početka 20. veka a sad je opštinsko rukovodstvo zauzelo stav da obeležavanje godišnjice oslobođenja u Prvom svetskom ratu preuzme opština.

-Do sad smo obeležavali samo godišnjicu oslobođenja u Drugom, od ove godine ćemo i godišnjicu oslobađenja u Prvom s vetskom ratu. Sa istom pažnjom i poštovanjem. Zahvalni precima iz oba rata koji su za slobodu našeg naroda i otadžbine dali najviše što su imali: svoj život i sreću svoje porodice.

Trinaestog aprila ove godine odata je počast i oficirima i vojnicima Vojske Kraljevine Jugoslavije. Naime, zajednička delegacija Opštine i Mesne zajednice položila je venac na spomenik pripadnika kraljeve vojske koji su poginuli u takozvanom aprilskom ratu 1941. godine a koji se nalazi u groblju u Starom Selu.

Tog dana u ovom pomoravskom selu, u pokušaju da zaustavi napredovanje nemačke vojske, poginulo  je više desetina boraca 18. pešadijskog puka. Većina njih su bili iz Tuzle i okoline.

U neravnopravnoj borbi sa višestruko nadmoćnijim neprijateljem, koji je nadirao dolinom Velike Morave, zajedno su junački u smrt pošli Srbi i muslimani.

Naslovna fotografija: Obeležavanje DAna oslobođenja u Prvom svetskom ratu u Miloševcu