Njegoš i srpske zablude o jugoslovenstvu

Njegoševo „srpsko jugoslovenstvo“ doživelo je istu sudbinu kao i ono mladobosansko: sanjalo je slobodu i južnoslovensko bratstvo a skončalo u degeneraciji i neslobodi

Piše: Dr Duško Babić

Njegoševo slovenstvo je prirodni produžetak njegovog srpstva. Ono je ospoljen oblik unutrašnje, dinamičke potencije njegovog nacionalnog osećanja – erosna energija duha „koja sanja povratak“ u svejedinstvo čovečanstva. Hrišćansko jezgro takvog nacionalnog osećanja pokreće unutrašnju energiju, čiji je smer uvek prema drugom, a ne prema sebi i u sebe. To je „nacionalizam koncentričnih krugova“ u čijoj osnovi je vera u Boga, i koji, zbog toga, svoj cilj vidi u sjedinjenju sa Bogom, šireći se „od Srpstva ka Jugoslovenstvu, od Jugoslovenstva ka Slovenstvu, od Slovenstva ka Čovečanstvu“ (Nikolaj Velimirović). Od Čovečanstva ka Kosmosu i Bogu.

Takvo slovensko rodoljublje Njegoš je često pokazivao, u pesmama i u ličnoj prepisci. O tome najbolje svedoči stihovana posveta užičkom episkopu Nikiforu, na primerku Vukove Danice, koju mu je vladika poklonio kad je bio u poseti Crnoj Gori. U posveti je stajalo: „Dobrom hristjaninu g-d preosvećenom užičkom ep. Nikiforu, o Đurđevudne, na Lovćenu, leta 1833“. Ispod posvete, umesto potpisa, nalaze se sledeći stihovi:

Ime mi je Vjeroljub,
prezime mi Rodoljub.
Crnu Goru, rodnu grudu,
kamen paše odasvudu.
Srpski pišem i zborim,
svakom gromko govorim:
narodnost mi srbinska,
um i duša slavjanska.

Ovi prigodni stihovi, nadahnuti i jasni, slikovito iskazuju najvažnije odlike Njegoševog nacionalizma: ime mu je (tom nacionalizmu) ljubav prema rodu („Rodoljub“), a prezime vera u Boga („Vjeroljub“); srpska narodnost je njegovo jezgro i osnovni identitet kojim se legitimiše u svetu („srpski pišem i zborim“), a slovenstvo „šira porodica“, sa kojom je ona osnovna – srpstvo, duhovno povezana. Ova prigodna pesmica, spontana i iskrena, svojom jednostavnom motivskom strukturom jasno ilustruje dinamičnu prirodu njegoševskog nacionalizma. U njoj se lepo vidi prelivanje užeg u šire: u prva dva stiha fokus je na ja, zatim se uvodi zavičajno određenje (Crna Gora), preko njega nacionalno, koje se ne zatvara u sebe nego teži da bude deo nečeg šireg – da postane nadnacionalno, opšteljudsko. Mogli bismo reći da je u ovom stihovanom zapisu „nacrtana šema“ dinamičke prirode Njegoševog nacionalnog osećanja, koja se može ovako predstaviti: ja → zavičaj → NAROD → slovenstvo → čovečanstvo. Na kraju ovog niza podrazumeva se Tvorac Svedržitelj, od kojeg je sve postalo i kome se sve vraća. A duhovni sprovodnik od ja do Boga jeste narodnosno osećanje, rodoljublje.

Njegoš i ban Jelačić

Njegoševo slovensko rodoljublje bilo je iskreno – čista emocija, koju je iskazivao otvoreno, bez zadrške. Tako je, po svemu sudeći, bilo i u životu, kad se određivao prema ljudima i događajima. Ima nekoliko istorijski proverenih primera njegove lakovernosti prema onima koji su se deklarisali kao pobornici slovenstva, a posebno prema onima koji su podržavali ideju južnoslovenskog ujedinjenja. U tom smislu, karakterističan je njegov odnos prema hrvatskom banu Jelačiću, u kojeg je polagao velike nade da će biti predvodnik južnoslovenskog ujedinjenja i oslobođenja. Ovakav odnos prema banu Jelačiću i snažna podrška srpsko-hrvatskom zbližavanju koje je zastupao Gajev ilirski pokret, bili su kasnije, a posebno u decenijama nakon raspada komunističke Jugoslavije, izvor grubih neistina o Njegoševom odnosu prema Hrvatima. Zbog toga ćemo se malo zadržati na istorijskim činjenicama vezanim za bana Jelačića i za Njegoševe odnose sa njim. Tako će nam biti lakše da sagledamo i Njegošev odnos prema jugoslovenstvu i Hrvatima, i da vidimo odjeke i reperkusije takvog odnosa u potonjim srpsko-hrvatskim odnosima.

Petar II Petrović Njegoš (Izvor: ppnjegos.org)

Jelačićevo imenovanje za bana Trojedne kraljevine (Hrvatske, Slavonije i Dalmacije) došlo je na samom početku revolucionarnih događaja u Austrijskoj monarhiji, 1848. godine. Pre toga je otvoreno iskazivao svoju naklonost prema Gajevom ilirskom pokretu. Zato je njegov izbor dočekan kao dobra vest među Srbima u Monarhiji, ali i šire – u Srbiji i Crnoj Gori. To je sa radošću dočekao i Njegoš, što se vidi iz njegovog pisma od 20. decembra 1848. godine: „Svakome se napretku Tvojemu radujem kako sopstvenome svome, jerbo je Tvoj napredak narodni, a to se zna i moj kao Tvojega sobrata… Tebe je tajna sudbina na čelu Južnih Slavjanah postavila…“

Jelačić je za Njegoša „nebom poslati Mesija“, sa zadatkom da povede Južne Slovene ka slobodi i napretku i da skine ljagu ropstva sa celog Slovenstva. Ali, istina koju će kasnije utvrditi istoričari, od samog početka bila je drugačija: Jelačića za bana nije postavila nikakva nebeska promisao nego Bečki dvor, i nije došao da zastupa narodne interese, nego da vojnom silom uguši nacionalne i socijalne pokrete na vojnoj granici. „Da bi se to postiglo, bilo je poželjno da se na mesto hrvatskog bana postavi oficir hrvatskog porekla, koji će uživati i poverenje naroda i poverenje Bečkog dvora. Po želji i na podsticaj mađarskih magnata u Beču, … takvog čoveka za bana Trojednice predložio je vođa hrvatskih konzervativaca-narodnjaka, baron Franjo Kulmer,… što su odmah prihvatili ne samo mađarski magnati nego i nadvojvoda Ludvig Habsburški“ (Slavko Gavrilović). Svoj odnos prema Srbima Jelačić će pokazati vrlo brzo, kada je krajem maja 1848. godine, nakon proglašenja Srpske Vojvodine, na tajnom dogovoru, tražio od generala Janoša Hrabovskog „da u Slavoniji spriječi podizanje Srbizma koji nema ništa zajedničko sa mađarsko-hrvatskim diferencijama. Taj antisrbizam biće, manje ili više, izražen u celokupnom daljem političkom i vojnom delovanju bana Jelačića“ (Isto). Njegov odnos prema Srpskoj Vojvodini i Srbima bio je krajnje neiskren, dvoličan: kad mu je bilo potrebno, obećavao je Srbima pomoć i podržavao saradnju Trojedne kraljevine i Vojvodine, a u praksi je činio sve da Srbe suzbije i osujeti u njihovim namerama.

Ovo je kratak portret bana Jelačića, u kojem je Njegoš gledao spasitelja porobljenog slovenstva. Da ban „strašno laže“, naslutiće uskoro i Njegoš, što se vidi iz njihove dalje prepiske. U pismu od 1. aprila 1849, Ban se žali Njegošu na upade Crnogoraca u Boku i traži od njega da utiče na njih da to ne čine, kao i na Kotorane ako bi „na savjet k Vama došli“. Ovaj apel ima formu molbe, ali se u njemu jasno oseća i prikrivena optužba. U svojim traženjima ban se poziva na dužnost „vladatelja od cara postavljenog u Dalmaciji“, a južnoslovensko bratstvo i ne pominje. U svom pismu od 3. juna 1849, Njegoš prihvata Jelačićevu molbu da iskoristi svoj uticaj na Bokelje, priznajući da „njegov bratski sovjet ima upliva“ na njih, ali postavlja i jedan uslov: da se „Bokeljima učini olakšica shodna njihovom bijednom stanju“, a „ako li svi tereti nesnosni, od neko doba na Boku nametnuti, ostanu Bokeljima na vrat, ja se u tom poslu ne bih mogao umješati, jerbo bih postupio protiv sopstvene česti“. Lako je primetiti promenu i sadržine i tona Njegoševog obraćanja Banu, u odnosu na prethodno pismo: umesto oduševljenja i srdačnosti, nalazimo protokolarnu učtivost i suzdržanost, sa primetnim nijansama podozrenja.

„Naša braća ne umiju razumjeti šta je sloboda“

Za pola godine, koliko je prošlo od jednog do drugog pisma, Njegoš je video sa kim ima posla. Do „otrežnjenja“ nije došlo samo kad je u pitanju ban Jelačić, nego i u nadanjima koja je polagao u zajedništvo i bratsku slogu Srba i Hrvata u Monarhiji. Događaji koji su se odigrali u međuvremenu, dali su mu mnogo razloga za to: u sukobima sa Mađarima Srbi ne samo što su ostali sami, nego su se uverili u „srbofobno držanje katoličkog stanovništva“. „Stvarnost ga je (Njegoša) primorala da brzo uvidi neosnovanost svojih nada i da dođe do zaključka da se treba osloniti na vlastite narodne snage“ (Radovan Lalić).

Iz takvog doživljaja napisao je pesmu Pozdrav štitu Srbobrana, posvećenu srpskim braniocima Sentomaša, gde su Srbi pružali žestok otpor, pre nego što su ga Mađari zauzeli, u martu 1849. Herojski otpor Srba u borbi sa nadmoćnim neprijateljem, snažno je odjeknuo u Srbiji i u svim delovima srpstva, pa je ta bitka i dala novo ime Sentomašu – Srbobran. U ovoj pesmi nema više ni traga od južnoslovenskog oduševljenja – naprotiv, u njoj se, od prvog do poslednjeg stiha, vidi neka vrsta rezignacije i samoprekora zbog iluzija o narodnom jedinstvu Južnih Slovena. Pesnik se ovde obraća samo Srbima, jer više ne vidi drugu snagu koja se može podići protiv ropstva: „Ej, Srbine, viteško koljeno, / ko te tlači, majka ti žalosna! / Rašta svoje sile ne poznaješ…“

Morgunov: Njegoš, litografija, 1833.

Da je Njegoš počeo drugačije gledati na južnoslovensko bratstvo, vidi se i iz pisma Medu Puciću, srpskom pesniku iz Dubrovnika, od 23. aprila 1849:

Ja sam se u početku nešto nadao, nego danas vidim da je zasad jugoslovenstvo idealna riječ koja samo praznijem glasom lijepo zveči. Šta je Banovina (Trojedna kraljevina) i Vojvodstvo? To su mrtve istoričeske riječi, drugo ništa. Jugosloveni sile svoje ne poznaju… Stoga oni sebe i predaju slijepo u bezuslovno ropstvo tuđinu. Ovo je vječna muka za one koji su njihovi i za one duše koje ovo osjećaju. Nego sve jedno biva kad naša braća ne umiju razumjeti što je dična svoboda“ (podvukao D. B.).

Njegoš je brzo uvideo da Hrvati u Monarhiji, umesto otvorenog oružanog otpora zajedno sa Srbima, merkaju nove nagodbe i kompromise sa Bečkim dvorom, u kojima bi što više izvukli za sebe. Nema sumnje da se na njih odnose podvučene reči u citiranom pismu: „naša braća ne umiju razumjeti što je dična svoboda“. Nikakve samouprave pod tuđinskom vrhovnom vlašću nisu odgovarale Njegoševom pojmu slobode („Šta je Banovina… i Vojvodstvo“?). Od jugoslovenskog oduševljenja ostala je samo „riječ koja praznijem glasom zveči“.

Srbi i Ilirski pokret

U Njegoševoj naklonosti prema Hrvatima, posebno u vreme Gajevog ilirskog pokreta, nema ničeg što bi, samo po sebi, zahtevalo neko posebno objašnjenje. To je bilo preovlađujuće raspoloženje među srpskim intelektualcima tog doba. Njegoš je bio jedan od mnogih Srba koji su u južnoslovenskom približavanju videli budućnost vlastitog naroda. Istorijsko artikulisanje te ideje doneo je ilirski pokret Ljudevita Gaja, početkom četrdesetih godina devetnaestog veka, oko osnovne zamisli po kojoj su Srbi i Hrvati „jedne majke djeca“ koja treba da žive zajedno, u bratskoj slozi. Srbi Habzburške monarhije se aktivno uključuju u javni život Banovine, ohrabreni agitacijom iliraca da se pravoslavni i rimokatolici izjednače u verskim i nacionalnim pravima. Gajeve Narodne novine i Danica ilirska pune su afirmativnih vesti i napisa o Srbiji i Crnoj Gori: o srpskoj istoriji, književnosti, pravoslavnoj crkvi, čitaonicama, pozorišnim trupama, Matici srpskoj, versko-nacionalnim proslavama…, u duhu „ilirske“, južnoslovenske sloge. Ovakva klima omogućila je Bečki dogovor, u martu 1850. godine – najvažniju tekovinu proisteklu iz ilirskog pokreta. Predstavnici Srba i Hrvata tada su se dogovorili o zajedničkom jeziku, na principima koje je ustanovio Vuk Karadžić i koji su već bili prihvaćeni kao osnova na kojoj će se graditi srpska književnost i kultura.

U tom kontekstu treba razumeti Njegošev stav o tri štokavska izgovorna varijeteta kao „listićima jednoga cvijeta“. Ali, upravo tu se pojavio istorijski „kamen spoticanja“ srpskohrvatskog jezičkog jedinstva: štokavsko narečje nije bilo srpsko i hrvatsko, nego isključivo srpsko (Petar Milosavljević). U vreme potpisivanja Bečkog sporazuma ovo nije dovođeno u pitanje. Ali, vrlo brzo to će postati ključni problem srpsko-hrvatskih odnosa: u drugoj polovini XIX veka hrvatska službena politika traga za imenom jezika koje bi bilo prihvatljivo Srbima, a da se u njega, na ovaj ili onaj način, uključe i Hrvati. Završetak tog procesa, nakon niza privremenih pre-imenovanja, uslovljenih istorijskim okolnostima, dogodiće se u poslednjim decenijama XX veka, kada će, konačno, srpski jezik dobiti hrvatsko ime. Kao nastavak tog procesa, samo znatno brže i bez ikakve lingvističke i istorijske argumentacije, dogodiće se ozvaničenje, prvo bosanskog, a nešto kasnije i crnogorskog imena za srpski jezik.

Širenjem svog imena na štokavsko jezičko područje, Hrvati stvaraju ključnu pretpostavku za širenje i jačanje hrvatske nacionalne svesti kod katolika-štokavaca, kod kojih te svesti tada uopšte nije bilo ili se pomaljala u maglovitom obliku. Početkom XIX veka hrvatska nacionalna svest skoro da ne postoji kod katoličkog življa u Dalmaciji, Dubrovniku, Slavoniji, Bosni i Hercegovini i njihova intenzivna „kroatizacija počinje revolucijom 1848. godine“ (Milorad Ekmečić), a puni zamah dobija nakon Bečkog dogovora i prihvatanja štokavskog za hrvatski književni jezik. „Prelazak na štokavicu i usvajanje ilirskog imena uklonili su glavne pregrade koje su mogle stajati između Zagreba i onih katolika srpskohrvatskog jezika koji nisu imali hrvatskog opredeljenja. Svest o nacionalnom jedinstvu počela se brzo širiti. Kad je docnije napušteno ilirsko ime i ponovo prigrljeno hrvatsko, područje obuhvaćeno tim imenom bilo je već znatno prostranije…“ (Pavle Ivić). Ime jezika – prvo ilirsko, a zatim hrvatsko, u raznim varijantama – stvorilo je preduslove da se hrvatsko ime, malo po malo, prenese na sve katolike štokavce. Tako je jezički kriterijum razgraničenja Srba i Hrvata ustupio mesto verskom, što je kao rezultat imalo odvajanje velikih delova „srpskog etničkog i jezičkog korpusa od istorijske matice“ (Jelica Stojanović).

Jugoslovenstvo srpska zabluda

Prihvatajući jugoslovenstvo iskreno i otvoreno, verujući da je to prirodan istorijski put kojim treba da se kreće srpski narod, Njegoš je postao paradigma srpske prostodušne otvorenosti prema istorijski i etnički bliskim narodima, za šta smo platili skupu cenu. Nema sumnje da je i ovde iz Njegoša progovorila jedna latentna crta našeg naroda, koji je u dugim vekovima ropstva čekao trenutak sabiranja svenarodnih snaga. Tim putem ići će i posle njega, sve do potkraj XX veka, mnogi znameniti i umni Srbi, verujući da je vredan žrtava i odricanja.

Trebalo je da prođe skoro ceo jedan vek pa da se među Srbima pojavi jedan veliki stvaralac, koji će do kraja i neopozivo ogoliti jugoslovenstvo kao srpsku zabludu: to je pesnik Jovan Dučić. On je u emigraciji, za vreme Drugog svetskog rata, napisao o tome niz članaka, zahvativši ovaj problem u korenu. U međuvremenu su se oglasili značajni ljudi naše kulture, koji su videli kuda Srbe vodi jugoslovenska ideja (Lj. Stojanović, M. Crnjanski…), ali niko sa toliko strasti i sa toliko istorijskih i kulturoloških argumenata kao Dučić. Hrvatsko jugoslovenstvo, niklo iz ilirizma, i svesno i nesvesno, uvek je težilo ka jednom cilju: da osvesti i homogenizuje katolike-štokavce u jedinstvenu hrvatsku naciju i da ostvari vekovni san o suverenoj hrvatskoj državi. Dučić pokazuje da je kod Hrvata „katolicizam jači od svakog slavizma“ i da su, stoga, „prirodnije gravitirali prema grupama svoje vere nego prema grupama svoje rase“ (Vasilije Krestić). Sasvim je drugačiji Njegošev(sk)i, „srpski“ jugoslavizam: on se zalagao sa potiskivanje u stranu svega što razdvaja, pa i onog identitetski najvažnijeg – vere i jezika – u korist izgrađivanja srpsko-hrvatskog jedinstva.

Miloš Crnjanski, Petar II Petrović Njegoš

Bilo bi nepravedno i netačno tvrditi da među Hrvatima nije bilo onih koji su iskreno i otvoreno sledili jugoslovensku ideju, posebno među njihovom kulturnom elitom. Ali to nikad nije nalazilo širokog i snažnog odjeka u narodnim masama. I kad bi se, pod pritiskom istorijskih okolnosti, dogodilo nešto slično, to je bilo kratkog daha i neiskreno. Srbi su srpstvo i jugoslovenstvo gledali kao dva „koncentrična kruga“ u svojoj nacionalnoj svesti: biti Srbin i Jugosloven, za njih je, u biti, značilo isto. Hrvatima takvo jugoslovenstvo nije odgovaralo, zato što se ispred njega nije mogao ukloniti „srpski predznak“. A nije se mogao ukloniti jer su Srbi u njega unosili važniju istoriju, jaču i dublju nacionalnu svest, slobodarsku tradiciju koja je rezultovala stvaranjem slobodne narodne države početkom XX veka. Hrvati nisu pristajali na „srpsko“, ali zato Srbi jesu na „hrvatsko jugoslovenstvo“.

Ako bismo, ipak, u našoj novijoj istoriji tražili pojavu koja je uporediva sa Njegoševim jugoslovenstvom, barem sa njegovom „sekularnom dimenzijom“, onda je to jugoslovensko rodoljublje Mlade Bosne, koje je zaokruženo vidovdanskim pucnjem u Sarajevu. U ideologiji Mladobosanaca našla je svoju „istorijsku primenu“ slobodarska ideja cetinjskog vladike, za koga je mirno podnošenje robovanja najveći ljudski greh. Čovek i narod moraju sa sebe da ga skinu da bi ostali u zajednici sa Bogom i njegovim zakonima. To je suština Njegoševog razumevanja istorije i naroda i pokretačka energija njegovog nacionalizma. Smatramo da nikako nije slučajno to što je Njegoševu kosovsku nacionalnu misao – kao jezgro srpskog i južno-slovenskog rodoljublja, najdublje zahvatio i najlepše kazao Ivo Andrić, pripadnik mladobosanske generacije, koja je više nego ijedna pre nje „govorila o oslobođenju“, sa osećanjem da „pali vatre jedne nove civilizacije“ (M. Ekmečić). Njegoševo „srpsko jugoslovenstvo“ doživelo je istu sudbinu kao i ono mladobosansko: sanjalo je slobodu i južnoslovensko bratstvo a skončalo u degeneraciji i neslobodi.

Odlomci iz knjige „Njegošev nacionalizam“, koja uskoro izlazi u izdanju Catena mundi iz Beograda i Srpskog narodnog vijeća iz Podgorice

*Autor je književnik i upravnik Srpske književne zadruge