Ruski konzul dao život za Srbiju
Piše: Zoran Vlašković (KM novine)
JUče, 10. aprila navršilo se 113 godina od ubistva ruskog konzula u Kosovskoj Mitrovici Grigorija Stepanoviča Ščerbina, koji je u gradu na Ibru počeo da radi početkom marta 1903. godine, dok je Kosovo i Metohija bilo još pod turskom okupacijom!
Albanci su organizovali brojne protestne skupove širom Kosmeta zbog otvaranja ovog ruskog konzulata. Najveći je bio u Đakovici, gde je doneta odluka – “da se Ščerbina protera iz Mitrovice“. Na drugoj strani Srbi u Kosovskoj Mitrovici nisu krili veliko zadovoljstvo stalnim prisustvom ruskog konzula u gradu na Ibru.
Brojne delegacije Srba posećivale su Ščerbinu i savetovali ga – “da se pričuva i svojim šetnjama po gradu ne izlaže opasnostima.“ Od njega se čuo i ovakav odgovor – “Niste vi Srbi srećni da ja poginem. Moja smrt donela bi vama slobodu“.
Od samog početka rada Ščerbina je počeo da šalje izveštaje u Moskvi o stradanju Srba, ubistvima, silovanjima, pljački i paljevini srpske imovine, uz konstataciju, “da bez nasilja ne mogu da prođu ni pogrebne srpske povorke“.
Zbog protivljenja prema pristiglom ruskom konzulu Albanci su uveliko počeli pripreme za napad na Mitrovicu (Ščerbina). Prvi udar doživeli su Srbi u Vučitrnu, a onda je došla na red Mitrovica. Ščerbina je odmah poslao depešu Moskvi i Beogradu o opsadi Mitrovice. Mitrovica je napadnuta 30. marta 1903. godine. Napad ovog dana je odbijen, a u njemu je nastradalo 200 – 300 Albanaca.
Sledećeg, 31. marta, na širenju vesti o ponovnom napadu na Mitrovicu ruski konzul Ščerbina sa pratnjom kreće u obilazak položaja na južnom delu grada. Po povratku, u blizini stare Železničke stanice u južnom delu K. Mitrovice, ispod Baira, u njega puca hicem u leđa turski kaplar Arbanas Ibrahim Halit, iz okoline Gnjilana. Kasnijom istragom i ispitivanjem atentatora došlo se do saznanja da je ubistvo počinio po dogovoru sa albanskim prvacima sa Kosova.
Posle ranjavanja Ščerbina biva prebačen u konzulat gde je pao u groznicu. Po naredbi kralja Aleksandra Obrenovića , u Mitrovicu je upućen iz Beograda doktor Vojislav Subotić. Nakon posleoperativnih komplikacija ruski konzul umire iza ponoći 10. aprila 1903. godine, deset dana nakon ranjavanja. Smrt Ščerbina Srbi na Kosovu i Metohiji su doživeli kao nacionalnu nesreću.
Na ispraćaju posmrtnih ostataka okupio se veliki broj Srba a u Skoplju su ga dočekala 24 srpska sveštenika. Zvanični pratilac je bio ruski jeromonah Arsenije iz ćelije svetog Jovana Zlatoustog sa Svete Gore u svojstvu igumana manastira Visoki Dečani, kojima su tada upravljali ruski monasi.
Na 40-dnevnom parastosu održan je govor na kojem se iznose činjenice o teškom položaju Srba na Kosovu i Metohiji. Vreme kao preslikano današnje : “Srbinove se svetinje ruše i obesvećuju da bi se povredili najnežniji osećaji verski i nacionalni srpski… U samoj Raško – Prizrenskoj mitropoliji porušeno je preko 40 manastira i 290 crkava… Ognjište se srpsko raskopava, a imovina nasilno otima samo zato da bi se Srbin nagnao da napusti kolevku svoju i zemlju otaca svojih…”
Potresni izveštaji o stradanju!
Na mesto gde je smrtno ranjen kod stare Železničke stanice na Bairu, u južnom delu Mitrovice, Ščerbini je podignut spomenik u vidu piramide i sa njegovim likom. Na bronzanoj ploči na spomeniku ispisano je – “Grigorije Stepanovič Ščerbina, ruski konzul, rođen 1868. godine, a poginuo 1903. godine “.
Devedesetih godina prošlog veka spomenik Ščerbinu je sa Baira premešten ispred zgrade opštine takođe u južnom delu Mitrovice. Urađen je plato i lepa kovana metalna ograda oko spomenika. Bronzana ploča sa spomenika čuvala se u hramu Svetog Save u južnom delu K. Mitrovice.
Međutim, sva obeležja vezana za Ščerbina uništili su Albanci. Spomenik ispred opštine je jedan Albanac odneo i ugradio u zid kuće i to u užem centru južnog dela grada. Kada ga je UNMIK policija obišla i upitala zašto je kameni klesani spomenik ugradio u zid kuće, dobili su odgovor – “To je bio čvrst i jak čovek, i zato”!?. Albanci su 2001. godine srušili i zgradu ruskog konzulata, sto metara od hrama Svetog Save a na njenom mestu podigli piljaru!
U rušenju i paljenju hrama svetig Save 17. marta 2004. godine, u velikom martovskom albanskom nasilju na Kosovu i Metohiji, uništena je i bronzana ploča na kojoj je bila ispisana najkraća biografija, rođenja i smrti, ruskog konzula u Kosovskoj Mitrovici Grigorija Stepanoviča Ščerbina.
Srbi poštovaoci Rusije i Ščerbina su podigli nov bronzani spomenik Ščerbini, koji je 8. novembra 2007. godine (Mitrovdan) na trgu Šumadija u centru severnog srpskog dela Kosovske Mitrovice otkrio tadašnji ambasador Ruske Federacije u Beogradu Aleksandar Aleksejev. Iznad spomenika danas se vijore srpska i ruska zastava. Ruski konzul Ščerbina, koji je dao život za zaštitu Srba sigurno to, zajedno sa Rusijom i bratskim narodom ove zemlje zaslužuje.
Štitio Srbe i Srbiju
„Bez nasilja ne mogu da prođu ni srpske pogrebne povorke a Srbi se stalno ubijaju, pljačkaju, otima im se imovina, zastrašuju se“, pisao je u izveštajima Moskvi prvi ruski konzul u Kosovskoj Mitrovici Grigorije Stepanovič Ščerbina na koga su Albanci izvršili atentat 31. marta 1903. godine.
Težnja Rusije i njene diplomatije da pomogne Srbiji u oslobođenju od Turaka i očuvanju teritorijalnog inegriteta, odnosno Kosova i Metohije u okviru Srbije, kao i zaštiti srpskog stanovništva u južnoj srpskoj pokrajini ima dugu istoriju.
U jeku stravičnog terora Albanaca nad Srbima krajem XIX i početkom HH veka ruska diplomatija je odlučila da pomogne Srbiji u meri u kojoj može. Pored tadašnjih konzulata u Skoplju i Prizrenu Moskva je odlučila da otvori i konzulat u Kosovskoj Mitrovici.
Zvanično je to je učinjeno 7. maja 1902. godine. Rusija je tada za prvog konzula u gradu na Ibru imenovala 34- godišnjeg Grigorija Stepanoviča Ščerbina. Ščerbin je već bio iskusan činovnik u carigradskoj ambasadi, poslanik na Cetinju i vicekonzul u Skadru. Tom radu u Skadru istakao se kao veliki zaštitnik Srba od albanskog nasilja i zuluma.
Velika žalost i poštovanje
Na putu od Mitrovice do Skoplja, u to vreme središta Kosovskog vilajeta, Srbi su svuda dočekivali voz sa posmrtnim ostacima ruskog konzula i plakali – u Vučitrnu, Prištini, Uroševcu, a u Skoplju opelo su služila 24 srbska sveštenika. Telo je preneto u Carigrad, a zatim u rodni Černigov, gde je Ščerbina sahranjen 26. aprila 1903. godine.
Gde Mitrovica divna se pruža,
Gde spomenik se diže, moj rode,
Na grobu divnog slovenskog muža!“
A, kako kaže naš narod, krv nije voda. Ona obavezuje. Danas, kad Rusija opet brani Kosovo i Metohiju kao sastavni deo Srbije, to se ne sme zaboraviti.
