Štamparije u Crnoj Gori od 1440. do 1941. godine

Piše: Petar Milatović Ostroški

Vođen naučnom akribijom u doslednom istraživanju u Austrijskoj državnoj arhivi, Austrijskoj nacionalnoj biblioteci u Univerzitetskoj biblioteci u Beču, našao sam ogroman broj dokumenata sa kojima u ovom eseju popunjavam istorijsku prazninu o starom štamparstvu u Crnoj Gori od 1440. do 1941. godine.

Prvo poznato štampanje knjiga u svijetu datira iz 220 godine nove ere u Kini pomoću drvenih presa, cilindričnih pečata, Kirovih i Nabonidusomovih valjaka, da bi kasnije, tačnije rečeno, 868. godine štampanje bilo usavršeno sa drvenim kliševima ksilografskom tehnikom u Koreji.

Kineski pronalazač Ki Šeng drvene klišeje zamijenio je metalnim i 1041. godine štampao je knjige tehnikom olovnih pokretnih slova. Zbog nemogućnosti trajnog korišćenja ovih slova, poslije 286 godina, tačnije rečeno 1327. godine u Koreji olovna slova su zamijenjena bakarnim i štampane knjige iz Koreje iz tog perioda nalaze se u Britanskom muzeju u Londonu, kao i u Kulturno-istorijskom muzeju u Beču.

Prvu štamparsku mašinu u svijetu izumio je Johan Gutenberg 1452. godine. Samo 22 godine poslije od Gutenbergove štamparske revolucije štampar Andrija Paltašić Kotoranin štampao je knjige u Veneciji u periodu od 1477. do 1499. godine, dakle 17 godine prije Makarijevog Oktoiha prvoglasnikaštampanog 4. januara 1494 u štampariji „Obod“ koja je radila od 1493. do 1496. godine na brdu Obod kod Cetinja, pod upravom jeromonaha Makarija i pod pokroviteljstvom Đurđa Crnojevića, vladara Crne Gore (1490-1496).

Inače, jeromonah Makarije je bio prvi štampar kod južnih Slovena. Bio je glavni majstor štamparije Crnojevića na Cetinju. Smatra se da se Makarije i ranije bavio štamparskim zanatom u Veneciji u štampariji Alda Manuzija. Uveo je u Štampariji Crnojevića tehnički postupak kod kojeg se naslovi pojedinih poglavlja režu iz jednog klišea (u jednom komadu). Zaslužan za štampanje knjige Oktoih u štampariji Crnojevića, godine 1494. Tu srbulju je imala u svom posjedu Bogorodičina crkva u Sarajevu, a piše u njoj da je „pečatana po zapovijesti Đurđa Crnojevića, pri mitropolitu Zetskom Vavili“ 1493. godine.

Da ovdje napomenem da je prva slovenska ćirilička štamparija, vlasništvo, Švajpolta Fijole radila u Krakovu (Poljska) od 1491. do 1493. godine.

Poslije štamparije „Obod“ sledeći štampar u Crnoj Gori bio je Ulcinjanin Luka Paneti, doktor i profesor teologije, filolog i štampar, rođen 1485. a umro 1569. godine u Veneciji, koji je knjige štampao 1517. i 1518. godine.

Boždar Vuković Podgoričanin, čuveni štampar iz Crne Gore, štampao je knjige u svojoj štampariji u Veneciji od 1518. do 1540. godine. Njegov sin Vićenco Vuković takođe je imao štampariju u kojoj su štampane knjige u periodu od 1546. do 1566. godine; zatim izdavač i štampar Stefan „Od grada Skadra“ Marinović štampao je knjige od 1561. do 1563. godine; izdavač i štampar Jeronim Kotoranin štampao je knjige u Kotoru poslije 1500. godine; štampar Stefan Paštrović je bio jeromonah u manastiru Gradište u Buljarici kod Sutomora.

U proljeće 1597. godine je u štampariji Rampacetija u Veneciji štampao Zbornik za putnike ili Molitvenik Stefana Paštrovića. Iste godine je štampao i blagoslovio prvi srpski Bukvar u dva izdanja koja je sačinio inok Sava, rodom iz Paštrovića, monah u manastiru Dečani.

U Kotoru je od 1798. do 1802. godine radila štamparija Franćeska Andreole, a 32 godine kasnije, tačnije rečeno od 1833. do 1852. godine radila je Njegoševa štamparija na Cetinju. Državna štamparija Crne Gore postojala je od 1858. do 1916. godine, a Štamparija cetinjske čitaonice radila je od 1884. do 1886. godine; zatim Akcionarska štamparija u Nikšiću od 1898. do 1908. godine; štamparija Ministarstva vojnog na Cetinju u peridou od 1907. do 1916. godine; zatim Akcionarska podorička štamparija „Božidar Vuković“ u periodu od 1906. do 1908. godine; Bokeška štamparija u Kotoru od 1907. do 1941. godine; štamparija „A. Rajnvajn“ na Cetinju od 1913. do 1931. godine.

Štamparija Zetske banovine „Obod“ radila je na Cetinju od 1929. do 1941. godine; štamparija „Narodne riječi“ od 1920. do 1922. godine; štamparija „Napredak“ Marka Vujovića od 1930. do 1940. godine; štamparija „Ujedinjenje“ Stanka Miličkovića od 1918. do 1941. godine; štamparija braće Vukčevića od 1928. do 1941. godine; zatim štamparija „Njegoš“ od 1926. do 1930. godine; štamparija „Progres“ Milutina Radoičićaod 1926. do 1941. godine i štamparija „Slobodne misli“ od 1926. do 1941. godine.

Kao što se vidi, mala država je imala najveći broj štamparija u svijetu!

Naslovna fotografija: Oktoih, najstarija srpska štampana knjiga

Izvor: Slovoslovlje