U Palanci dve najveće crkve-brvnare u Srbiji

Većina opština i gradova u Srbiji ima sačuvanu po neku crkvu brvnaru. Posle više vekova ropstva pod Turcima osiroteli srpski narod nije ima sredstava da sebi obezbedi krov nad glavom a kamoli da zida crkve i manastire, kao što to čini nakon oslobođenja ili kao što je to činio u vreme Nemanjića i Brankovića, pre pada srpske kneževine, odnosno despotovine.

A i da je bilo sredstava, zalud ih je bilo graditi. Jer malo malo pa bi Srbiju zahvatio talas nasilja u kojem su Turci rušili i palili srpske svetinje. Od njihovog divljaštva porušene su na stotine srpskih svetinja od Soluna i Sera, preko Kosova i Metohije, do Save i Dunava.

Ali narod nije odustajao od svoje crkve i svoje vere pa je gradio manje, često i privremene crkve. Naravno, od drveta. Jedinog materijala kojeg je u opustošenoj zemlji bilo dovoljno.

Gradnja crkava brvnara učestala je u 18. veku, kada je postalo jasno da tursko carstvo slabi a ekspanziju je doživela nakon Prvog i Drugog srpskog ustanka, na početku 19. veka.

Više takvih crkava brvnara sagrađeno je na teritoriji današnje opštine Smederevske Palanka. Dve od njih su preživele bune i ratove, pljačke i pustošenja, turske, austrougarske i švapske horde i dočekale današnje vreme. Da svedoče o mučeničkoj narodnoj prošlosti.

Ono što palanačke brvnare izdvaja od ostalih jeste to što su one po površini najveće u Srbiji.

Crkva brvnara posvećena Svetom Iliji nalazi se u palanačkom starom gradskom groblju, stisnuta između krstova i drugih spomenika, iz čijeg izgleda i natpisa na njima naprosto izbijaju vekovi burne istorije ove šumadinske varoši. Ako se gleda površina crkava bez trema, natkrivenog dela uz svetinje, ovo je po površini najveća crkva brvnara u Srbiji.

Započeta je 1827. a završena sledeće godine. Po zvaničnoj verziji, glavni zadužbinar je bio Miloš Obrenović. Ali može samo da se nagađa da li je tadašnji srpski knez uistinu dao najviše novca za podizanje crkve ili mu je ktitorstvo pripisano kasnije, po automatizmu, zato što je svetinja sagrađena u  njegovo vreme. Dilema je i to, ukoliko je dao novac, da li je dao svoj ili državni.

Uobičajeno je da se crkve brvnare nalaze daleko od gradskih naselja. Crkva Svetog Ilije sagrađena je u najužem centru Smederevske Palanke. Krajem 19. veka, nakon što je u gradskom jezgru podignuta nova, zidana, crkva posvećena Preobraženju, brvnara je preneta u gradsko groblje tako da je i dalje ostala u užem području grada na Jasenici.

U pitanju je jednobrodna građevina, od jakih hrastovih balvana, postavljena na osnovu od tesanog kamena. Krov, sa širokim strehama, je nekad bio pokriven ćeramidom, kasnije je zamenjen biber crepom, da bi se prilikom poslednje rekonstrukcije stručnjaci odlučili da vrate ćeramidu, ali onu industrijske proizvodnje. Otporniju i dugovečniju.

Unutrašnjost crkve, koja je potpođena ciglom, podeljena je na oltar, naos i pripratu, a očuvan je ikonostas koji je napravljen nakon izgradnje početkom četvrte decenije devetnaestog veka. Kao i brojnim drugim crkvama iz tog vremena ikonostas u hramu Svete Trojice radio je Janja Moler.

Ako se računa i trem, od crkve u Palanci u Srbiji je prostranija samo crkva brvnara u obližnjem Selevcu, posvećena Svetoj Trojici. Njena površina je 124 metra.

I dok je crkva u Palanci nekako utonula u tišinu i sivilo groblja, a sveštenici u nju dolaze samo da vrše službu, crkva u Selevcu živi punim životom. Ima sveštenika i po spoljašnosti i izgledu porte uopšte ne izgleda kao svetinja koja će za nekoliko godina napuniti dva veka postojanja.

Dva puta sam u poslednje vreme posetio crkvu u Selevcu i oba puta sam u porti zatekao majstore, koji zajedno sa sveštenikom Nenadom Petrovićem izvode radove u porti i na konaku.

Sagrađena je u periodu od 1827. do 1832. godine. Po predanju, na inicijativu Stanoja Glavaša, najvećeg hajdučkog harambaše u okupiranoj Srbiji krajem 18. i početkom 19. veka, docnije jednog od vođa Prvog srpskog ustanka. Zajedničko sa crkvom u Palanci jeste što je i ona sagrađena u selu, na brdu koje se izdiže iznad današnjeg centra Selevca.

U narodu se s kolena na koleno prenosi priča da meštani nikako nisu mogli da se dogovore da li da crkvu grade u starom selu, koje su nakon propasti Prvog srpskog ustanka Turci porušili ili na novoj lokaciji. Navodno, presudio je Miloš Obrenović, koji je odlučio da se svetinja sagradi na sadašnjem mestu i za gradnju priložio 500 groša.

Poslednja obnova crkve izvršena je 2004. godine. Tada je prostrani trem zazidan i zastakljen i zamenjen je krov.

I ovu crkve oslikao je Janja Moler. Ostalo je zapisano da je to bilo 1834. godine. U izradi ikona i ikonostasa nije se štedelo, pa je ovo crkva brvnara koja u Srbiji nije prva samo po veličini, već i po količini zlata koje je upotrebljeno za unutrašnju dekoraciju.

Obe crkve u palanačkoj opštini proglašene su za spomenik kulture, pod zaštitom države.

*Realizaciju projekta „Smederevska Palanka – Od infrastrukture, politike i privrede do kulture“ sufinasirala je Opštinska uprava Smederevske Palanke