“S molitvenim sećanjem na posmrtno ubijane, i bez grobosklona ostale bebe iz kolevke, devojčice i dečake, mladiće, devojke, starce. Na davno i nedavno usnule naše očeve i majke, braću i sestre, kćeri, sinove, prijatelje, na one, samo Višnjem poznate, koji leže pod bezimenim humkama i koje nema ko da pomene. Na, za Otadžbinu pale vojnike, žandare, pilote, sveštenike, studente, đake, učitelje, lekare, pesnike, bolničarke, zidare, domaćice, šumare, težake, rudare… Na sve Radmile i Radomire, Milanke i Milovane, Dobrije i Dobrinke, Stojane i Stojanke, Jablane i Koviljke, Jeremije, Jefimije, Pantelije, Ristosije…“ – glasi posveta u knjizi prof. dr Mitre Reljić.
U izdanju Kosovskometohijskog odbora Matice srpske objavljena je knjiga „Srpska groblja na Kosovu i Metohiji: uništena spomenička i jezička baština“. Recenzenti knjige su: akademik Predrag Piper, prof. dr Marta Vukotić, prof. dr Sofija Miloradović i mr Živojin Rakočević.
U sklopu knjige objavljen je i rezime na ruskom, engleskom i nemačkom jeziku. Monografija predstavlja rezultat višegodišnjeg prikupljanja i obrade spomeničkih natpisa sa porušenih kamenih belega, kao i podataka sa polomljenih ili iščupanih drvenih krstova, uništenih spomen-česmi podignutih na grobljima, limenih pločica postavljanih (umesto krstova) iznad glava upokojenih i ubijenih Srba i neidentifikovanih stradalnika tokom i nakon ratnih sukoba 1999. godine. Misao o potrebi beleženja nadgrobnih tekstova pre nego što ih „proguta” zemlja, javila se nedugo po izgonu prištinskih Srba 1999. godine.
U prvom delu knjige razmatra se sakralni i nacionalno-kulturni značaj nadgrobnih spomenika uopšte, a posebna pažnja posvećuje se srpskim grobljima na Kosovu i Metohiji i nadgrobnim spomenicima u nestajanju. Drugi deo knjige predstavlja empirijsku podlogu navoda i zaključaka datih u prvom delu. Čini ga korpus punih ili nepotpunih natpisa preuzetih sa oštećenih, srušenih i (ili) polomljenih (neretko zdrobljenih) spomenika na srpskim grobljima širom Kosova i Metohije.
Građa je u knjizi predstavljena po oblastima i mestima, a prezentovanom korpusu natpisa prethodi tekst koji sadrži kratak podsetnik na istoriju naselja i na ono što se, počev od 1999. godine, događalo sa njegovim stanovništvom, crkvom (crkvama) i mesnim grobljem (grobljima). Pored pisane, monografija sadrži i fotografije kao dodatnu vrstu građe. Set fotografija sa svakog od, knjigom obuhvaćenih, grobalja prati spomeničke natpise sa date grobljanske lokacije.
Analizom se utvrđuje da, ma koliko oskudni, spomenički natpisi na grobljima Kosova i Metohije pružaju dovoljno podataka o istorijskom usudu, večitim, nasiljem izazvanim migracijama i tegobnom životu kosovskometohijskih Srba, o patrijarhalnoj vezanosti porodice, svagdašnjoj skromnosti, veri i praštajućoj prirodi Kosovca i Metohijca.
Takođe se dolazi do zaključka da spomenički natpisi na srpskim grobljima Kosova i Metohije predstavljaju, između ostalog, dragocenu jezičku građu koja pruža obilje podataka, kako za opšte sagledavanje sociolingvističke, etnolingvističke i lingvokulturološke mape pokrajine, tako i za izučvanje brojnih pojedinačnih pitanja iz oblasti srpskoga jezika – antroponimije, dijalekatskih i drugih specifičnosti. Njihovim nestajanjem u kontekstu organizovanog zatiranja srpskog kulturnoistorijskog i duhovnog nasleđa, nestaje i mogućnost da se u ovom pogledu bilo šta učini.
Izvor: Matica srpska
