Dijaspora obnovila svetinju kupreških Srba

Piše: Dušan Marić  

Kad se putem iz Šipova, preko Janja i Prosjeka pomolite na Kuprešku visoravan, koja se prostire na 1.200 metara nadmorske visine, prvo ugledate planinske vrhove Stražbenice (1504), Malovana (1828), Cincara (2006), Jarma (1662), Osječenice (1798), Kurljaja (1593) i Slovinja (1743), koji streme u nebo, a onda zvonik Crkve svete Trojice u Novom Selu.

Svetinje koja je sagrađena u pretposlednjoj deceniji 19. veka, da bi nakon poslednjeg rata vaskrsla iz ruševina, jer su je Hrvati u jesen 1995. kad je njihova vojska, deset meseci nakon pada Kupresa, zauzela i severozapadne delove Kupreške visoravni, minirali i srušili do temelja.

Izgradnja crkve počela je 15. jula 1885. godine. Temelje je osveštao bugojanski paroh Luka Lukić. Ostalo je zabeleženo da je crkvu sagradio „narod blagajski, ne kupeći priloge sa strane. Jedino je zvono bilo dar mostarskog trgovca Riste Šantića“.

Hram je na Petrovdan 12. jula 1890. godine osveštao mitropolit dabrobosanski Đorđe Nikolajević a kum je bio meštanin Đurađ Ždero. Prisustvovalo je 14 sveštenika i više oko 2.500 vernika. Ostalo je zapisano da je visoke goste dočekala zvonjava crkvenog zvona i pucnji iz mnogih pušaka.

-U neđelju po Petrovu danu izjutra rano krene se gospodin mitropolit sa mnogim sveštenstvom i narodom put donjeg Kupresa, radi osvećenja novopodignute crkve u selu Blagaju, đe je silan svijet sa raznih strana na zbor se sakupio bio, da željan vidi poglavicu crkve svoje i svetu arhijerejsku službu…mnogi narod u kolima i na konjima iđe niz polje ravno..a oni napred na konjima što iđu nose narodne i carske zastave – piše u sećanju na taj događaj koje je ostavio prota Luka Lukić, tada na službi u pravoslavnoj crkvi u Čipuljiću kod Bugojna.

Zbog prodora hrvatske vojske preko Mliništa, Smiljevca i Dragnić Podova,  prema Šipovu, više desetina kilometara u zaleđe 7. kupreške motorizovane brigade VRS, koja je držala položaje nadomak Kupresa (na Velikoj Plazenici, Kurljaju i Hrbljini), brigada i poslednji srpski civili su u noći između 10. i 11. septembra 1995. godine napustili Kuprešku visoravan i blagajski kraj, koji obuhvata sela Blagaj, Rastičevo, Mrđebare, Novo Selo, Mrđenovci, Šemenovci, Omar i Barjamovci.

Sporazumom u Dejtonu grad Kupres i 90 odsto Kupreške visoravni pripali su Hrvatima, dok je Republici Srpskoj pripao blagajski kraj, na severozapadnom delu visoravni. Kad su se prvi kupreški Srbi 4. februara 1996. vratili da posete zavičaj, sva sela su zatekli popaljena a Crkvu svete Trojice miniranu. Hrvati su zapalili i novi parohijski dom, koji je preko puta crkve sagrađen 1977. godine.

Prilikom raščišćavanja ruševina, pronađeno je dvadesetak neeksplodiranih protivtenkovskih mina. Nikad nije razjašnjeno da li su mine ostale neeksplodirane prilikom rušenja svetinje ili su naknadno podmetnute, kako bi prilikom uklanjanja ruševina izazvale krvoproliće.

Tri godine posle rata, na inicijativu Srba iz kupreškog kraja, koji su izbegli u Čikago i Kanadu, crkva u Novom Selu je obnovljena. Inicijatori predvođeni Mitrom Marićem, ratnim predsednikom opštine Kupres, Markom Čolićem i Stivsom Kovačićem, uz učešće Riste Pavlice, Marka Lugonje, Tome Karana i Vojislava Knežića su prikupili i najviše novca za obnovu svetinje.  Ogromna sredstva su prikupili i Kuprešani iz Toronta i drugih delova Kanade.

Temelji crkve su osvećeni 2003. a sama svetinja 2004. godine. Kumovao je Marko Čolić. Deset godina kasnije u potpunosti je obnovljen i parohijski dom.

Pre tri godine na ideju Uroša Zubića, kamenoresca iz Sremčice kod Beograda, rodom iz kupreškog sela Mrđenovci, u porti blagajske crkve podignut je prelep spomenik Srbima iz blagajskih sela koje su njihove komšije, Hrvati iz Rastičeva, Mrđebara i Zlosela, uoči Ilindana 1941. godine ubacili u jamu u Koritima, ispod Raičeve kose..

Ne sluteći zlo, Srbi iz Blagaja, Rastičeva i Mrđenovaca su tog 1. avgusta izašli da kose svoje livade na Kupreškom polju, u rejonu Klada i Omara. Naoružane komšije Hrvati su to iskoristili, išli od jedne do druge livade i hapsili nedužne ljude. Svoje komšije. Odveli su ih do jame u obližnjim Koritima, jednog po jednog udarali maljem u glavu ili pucali u njih i gurali u ponor. Ubijena su 34 nesrećnika.

Među njima tri sina Krstana Zubića, po dva sina Marka Trifunovića, Đorđa Trifunovića, Pere Trifunovića, Miće Šebeza, Jefte Šebeza, Ilije Šebeza, Gojka Zubića i Pere Zubića.

Ubijeno je devet Zubića, devet Trivunovića, devet Šebeza, trojica Kovačića, dva Crnogorca, jedan Milišić i jedan Marić. Dan kasnije isti zločinci su presreli trojicu sinove Jove Marića, trojicu sinova Sime Marića i trojicu sinova Pere Kneževića i bacili ih u istu jamu, čiji su otvor posle počinjenog zločina prekrili stablima, granama, pa zemljom.

Zubić je uradio ploče, sa imenima ubijenih nesrećnika i krst na spomeniku a izgradnju betonske konstrukcije spomen-obeležja finansirao je blagajski sveštenik Marko Đurić. Na jednoj strani spomenika postavljena je mermerna ploča, u koju su uklesani stihovi Alekse Šantića iz pesme „Kajmakčalan“:

Putniče, stani! Ovde leže oni!
Gomile ove prah kraljeva kriju.
S kapom u ruci njima se pokloni,
I redom tako ižljubi ih sviju!

Iz ovih humka, iz hrnjage kama,
Gde truba svesti srca jaka svrsta,
Praznici slave granuli su nama
I mučenike skinuli sa krsta.

Ovde su večni, što vatrama žrtve
I bilom srca probudiše mrtve –
Srbine, stani! Ovde leže oni!

Ovo su naše lavre i oltari;
Njihovim svetlim sjajem se ozari,
I čelo svoje molitvom prikloni!

Pretprošle godine Crkva svete Trojice je dobila još jedno spomen obeležje postradalom kupreškom narodu. Boračka organizacija opštine Kupres, sa predsednikom Špirom Knežićem, u crkvi je postavila spomen ploču sa imenima i fotografijama skoro 200 Kuprešana, vojnika i oficira Vojske Republike Srpske i pripadnika srpske policije, koji su poginuli u borbama za stvaranje i odbranu Republike Srpske, od 1991. do 1995. godine.

Najviše njih postradalo je na kupreškom ratištu ali su desetine Srba sa Kupresa pale braneći svoj narod u Bugojnu, Rogatici, Mrkonjić Gradu, Šipovu i Sarajevu, na Treskavici, Lisini i Grabežu….

Ne postoji potpuna evidencija o sveštenicima koji su službovali u Novom Selu. Od osnivanja blagajske parohije 1883. godine do Drugog svetskog rata poznata su imena dvojice sveštenika: Đorđa Živanića i Marka Popovića. Sigurno je samo toliko da su ostali sveštenici bili iz čuvene svešteničke porodice Popović iz kupreškog sela Vukovsko. Popa Marka Popovića su u junu 1941. godine ubile kupreške ustaše. Upisujući tako njegovo ime u spisak 1.040 svojih žrtava civila, među kojima je i 300 dece. Njih 255 bilo je mlađe od 10 godina. Većina je živa spaljena, zajedno sa svojim majkama.

Pored popa Marka, neizbrisiv trag u bitisanju pravoslavne crkve na Kupreškoj visoravni i blagajskom kraju, ostavila su još dvojica sveštenika. To su sadašnji vladika šabački Lavrentije Trifunović i Zoran Perković, sa Nišićke visoravni kod Sarajeva, kojeg je hrvatska vojska 6. aprila 1992. uhapsila u Kupresu i zajedno sa više desetina kupreških Srba odvela u zarobljeništvo. Brojna svedočenja o svirepom mučenju sveštenika Parkovića i ostalih Kuprešana u splitskoj Lori i drugim logorima u Hrvatskoj i Zapadnoj Hercegovini postala su neizostavni deo svih relevantnih hronika o najtežim zločinima počinjenim u ratovima koji su na prostoru nekadašnje SFRJ vođeni od 1991. do 1999. godine.

U Crkvi svete Trojice službovali su i Jovan Popović, Ranko Jotić, Vaso Starovlah, Ranko Bilinac, Gvozden Arambašić, Slaviša Đurić, Milenko Sandić, Tomislav Čubrilović i Darko Kujundžić, a od 1.oktobra 2015. u ovoj svetinji veru, sa malobrojnim Srbima koji su se posle rata vratili na Kuprešku visoravan, ispoveda Marko Đurić, mlad i energičan sveštenik, rodom sa stradalničkog Ozrena, koji se srodio sa svojim vernicima.

Od udaranja temelja, pre 135 godina, pored crkve u Novom Selu održavaju se seoski sabori za Duhove, Petrovdan, Ilindan, Preobraženje i Veliku Gospojinu. Sve do osamdesetih godina prošlog veka oni su bili glavno okupljalište blagajskog naroda. Glavno mesto gde su se momci i devojke upoznavali i počinjali da ašikuju.

Crkva u Vukovsku, koja je starija od crkve u Blagaju, nije porušena u poslednjem ratu, crkve u Donjem Malovanu i Ravnom, koje su bile minirane, su obnovljene ali je Crkva svete Trojice, verovatno i zbog toga što se jedina nalazi u Republici Srpskoj i što pripada srpskoj opštini Kupres, postala centralni hram i glavno mesto okupljanja kupreških Srba. Kako onih koji su se vratili u zavičaj, tako i onih koje su zlosrećni ratni vihor i težak nacionalni usud, razvejali širom planete – od Novog Zelanda i Australije, do Kanade i Južne Amerike.